Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Cannot modify header information - headers already sent by (output started at /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php:324) in /home/parallel/public_html/wp-includes/feed-rss2.php on line 8
Prifysgol Abertawe – Parallel.cymru: Cylchgrawn digidol Cymraeg dwyieithog https://parallel.cymru Tue, 26 Nov 2019 12:05:57 +0000 cy hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.8.3 https://parallel.cymru/wp-content/uploads/cropped-Square-URL-512-1-32x32.png Prifysgol Abertawe – Parallel.cymru: Cylchgrawn digidol Cymraeg dwyieithog https://parallel.cymru 32 32 Ask Dr Gramadeg: Esbonio Gramadeg Cymraeg yn ddwyieithog / Explaining Welsh Grammar bilingually https://parallel.cymru/ask-dr-gramadeg/ Fri, 01 Nov 2019 21:00:12 +0000 http://parallel.cymru/?p=2046

Wrth ddysgu neu wella ein dealltwriaeth o’n  hiaith, mae angen cefnogaeth a chymorth oddi wrth bobl eraill arnom, pobl sydd wedi’i meistroli ac sydd gyda’r sgiliau i’w hesbonio’n effeithiol.  Yma, mae Mark Stonelake, sydd wedi ysgrifennu llyfrau cwrs i CBAC a Dysgu Cymraeg - Ardal Bae Abertawe, wedi cytuno i rannu ei ddoethineb gyda'r byd.  Mae parallel.cymru yn ei gyflwyno fe ar ffurf cwestiynau ac atebion, gyda thabl cynnwys isod.

When learning or improving our understanding of a language we need support and help from others who have mastered it and are skilled at explaining it to others. Here, Mark Stonelake, who has written course books for the WJEC and Learn Welsh- Swansea Bay Region, has kindly agreed to share his wisdom with the world. Parallel.cymru presents it in the form of questions and answers, with a table of contents below.

Mae Mark yn dod o Aberdâr yng nghymoedd de Cymru. Ar ôl ennill gradd yn y Gymraeg ac wedyn gwneud addysg Gymraeg ran-amser yn y 1980au, dechreuodd Mark weithio fel tiwtor a threfnydd llawn amser ym 1993, gan arbenigo mewn datblygu, trefnu a dysgu cyrsiau Cymraeg dwys iawn. Roedd Mark yn Swyddog Cwricwlwm ac Adnoddau yng Nghanolfan Cymraeg i Oedolion De-orllewin Cymru o 2006 i 2016. Roedd e'n Rheolwr Datblygiad Proffesiynol ac Ansawdd o 2016 i 2018 yng Nghanolfan Dysgu Cymraeg Ardal Bae Abertawe yn Academi Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe. Yn ogystal â datblygu cyrsiau yn Abertawe, fe a gyd-ysgrifennodd gwrslyfr CBAC Sylfaen. Mae e wedi ymddeol o weithio lawn amser ers cynnar 2018 ond mae e'n dal i weithio mewn addysg ran-amser.

Mark is from Aberdare in the South Wales Valleys. After doing a degree in Welsh and working part-time teaching Welsh in the 1980s, Mark started as a full time tutor/organiser in 1993, specialising in developing, organising and teaching highly intensive Welsh courses. From 2006 to 2016 he was appointed as the Curriculum and Resources Officer in the South-West Wales Welsh for Adults Centre.  From 2016 to 2018 he was the Personal Development and Quality Manager at the Learn Welsh Swansea Bay Area centre in Academi Hywel Teifi at Swansea University. In additon to developing courses in Swansea, he co-wrote the WJEC Foundation course book. He retired from working full time in early 2018 but continues to teach part-time.

Nodyn am y geirfa wedi'i chyflwyno yma: Yma ac acw, mae rhai o'r geiriau'n fwy addas eu defnyddio gan ddysgwyr yn Ne Cymru na chan ddysgwyr y Gogledd. Fodd bynnag mae cysyniadau gramadegol yn gwmwys i bob tafodiaith Gymraeg.

A note on the language: Some of the vocabulary was written for learners in South Wales, but the grammar concepts are applicable to all Welsh dialects.

Nodyn ar sut mae'r gramadeg wedi'i gyflwyno: Mae'r defnydd yma wedi'u hysgrifennu ar gyfer dysgwyr sydd yn gwneud cyrsiau dros 4 - 10 o flynyddoedd. Felly, os bydd dysgwyr newydd yn gweld popeth yn yr un lle ac ar yr un pryd, efallai y byddan nhw wedi eu llethu ganddo fe. Dylai dysgwyr ddefnyddio'r defnydd yma i gefnogi ffurfiau eraill o ddysgu. Er enghraifft, byddan nhw'n gallu defnyddio'r ganllaw hon dros sawl blwyddyn i ddod o hyd i esboniadau amgen ac er mwyn egluro pynciau. Fe fydd hefyd yn rhoi cymorth i bobl sydd eisoes yn medru'r Gymraeg ac sydd eisiau cryfhau eu gwybodaeth, a gloywi eu deallwriaeth greddfol.

A note on the presentation: This content was designed to be delivered to learners over the course of 4-10 years, and new learners receiving this all in one place could feel overwhelmed.  Its purpose is to support an existing learning method, and for this guide to be referred to as a reference, clarification and alternative explanation over a number of years. It is also helpful for people with a good knowledge of Welsh to reinforce and clarify their intuitive understanding.

Rhagor o enghreifftiau: Mae enghreifftiau a delweddau ychwanegol gyda'r symbol * wedi cael eu paratoi gan Patrick Jemmer a Neil Rowlands i parallel.cymru. Er moyn cadw'r delweddau, right-click/long-press ac wedyn dewiswch 'Save As'.

Yn ychwanegol, diolch yn fawr i Patrick Jemmer am gyfieithu’r darnau gramadeg i’r Gymraeg ac y prawf ddarllenwyr am eu hawgrymiadau nhw.

 

More examples: The extra examples and images with the * symbol have been prepared by Patrick Jemmer and Neil Rowlands for parallel.cymru. In order to save the images, right-click/long-press and then choose 'Save As'.

In addition, thank you very much to Patrick Jemmer for the English to Welsh translation and to the proof readers with their suggestions.

 

Lefel Mynediad / Entrance Level

Termau Gramadeg
Beth yw ystyr y termau sylfaenol mewn gramadeg, fel berfau, enwau ac ansoddeiriau?
Grammar Terms
What are basic grammar terms such as verbs, nouns and adjectives?
Yr Wyddor
Sut mae'r wyddor yn wahanol yn y Gymraeg, a sut mae'n cael ei hynganu?
The Alphabet
How is the alphabet different in Welsh and how is it pronounced?
Ti & Chi
Pryd y dylwn i ddefnyddio Ti a phryd dylwn i ddefnyddio Chi?
Ti & Chi
When should I use Ti and when should I use Chi?
Adeiladwaith brawddegau / Trefn geiriau
Sut mae trefn y geiriau yn y Gymraeg yn wahanol i'r drefn yn Saesneg?
Sentence structure / Word order
How does the order of words in Welsh differ from that in English?
Enwau ag Ansoddeiriau a Rhifau
Sut mae enwau'n cael eu defnyddio gydag ansoddeiriau a gyda rhifolion?
Nouns with Adjectives and Numbers
How are nouns used with adjectives and numbers?
Cyflwyno Treigladau
Mae treigladau'n un o nodweddion arbennig yr ieithoedd Celtaidd, sy'n helpu sŵn yr iaith i lifo'n rhwydd. Pa synau sydd yn newid, a beth sy'n achosi'r newidiadau?
Introducing Mutations
One of the unique characteristics of the Celtic languages, mutations help the sound of the language to flow smoothly. Which letters change and what are the main changes?
Fe / Hi, Yn / Mewn & Y / Yr
Ar adegau, y geiriau byrraf sy'n achosi'r problemau gwaethaf. Sut, yn union y mae'r Gymraeg yn trin Fe/Hi, A/An, Yn/Mewn ac Y/Yr?
It, A / An, In & The
Sometimes the shortest words can give the biggest problems. Precisely how does Welsh deal with Fe/Hi, A/An, Yn/Mewn and Y/Yr (It, A/An, In and The)?
Y tri math o Yn
Mae'r gair Yn yn cael ei ddefnyddio mewn tair ffordd wahanol- beth ydyn nhw?
The three types of Yn
The word Yn is used in three different ways- what are these?
Mae, Oes & Ydy
Pryd y dylech chi ddefnyddio Mae, Oes ac Ydy? Mae hyn yn gallu achosi penbleth. Beth yw'r ateb?
Mae, Oes & Ydy
When to use mae, oes and ydy can cause confusion- when do we use which one?
Cyflwyno'r amser gorffennol - Es i / I went
Sut gallwn ni ddechrau defnyddio berfau cryno’r gorffennol i ddweud pethau fel 'I went'?
Introducing the past tense - Es i / I went
How do we start using the past tense and saying things like 'I went'?
Cyflwyno'r amser gorffennol (parhad) - Defnyddio 'Gwneud'
Sut gallwn ni ddefnyddio'r gorffennol cryno i ddweud 'I did' hefyd?
Introducing the past tense (continued) - Using 'Gwneud'
How do we extend the past tense by saying 'I did'?
Defnyddio berfau yn yr amser gorffennol
Sut mae gweddill y berfau'n rhedeg yn yr amser gorffennol?
Using verbs in the past tense
And what are the rules for the rest of the past tense verbs?
Yr amser gorffennol (Cael)
Sut gallwn ni ddefnyddio’r amser gorffennol i ddweud 'I had' hefyd?
The past tense (Cael)
How do we extend the past tense by saying 'I had'?
Yr amser gorffennol (Dod)
Sut gallwn ni ddefnyddio’r amser gorffennol i ddweud 'I came' hefyd?
The past tense (Dod)
How do we extend the past tense by saying 'I came'?
Rhagenwau Personol- Fy, Dy, Ei ayyb
Mae treiglo'n digwydd pan fydd rhagenwau'n cael eu defnyddio gydag enwau a berfenwau. Beth sy'n newid?
Personal Pronouns- How to say ‘my’, ‘your’, ‘his, ‘her’, etc
When we relate a noun or verb to a person some mutations take place. What changes?
Gallu, Moyn & Eisiau
Beth yw'r gwahaniaeth rhwng Gallu, Moyn ac Eisiau? Pam mae Moyn ac Eisiau yn gweithio'n wahanol i'w gilydd?
Gallu, Moyn & Eisiau
What is the difference between Gallu, Moyn and Eisiau, and why do Moyn and Eisiau behave slightly differently?
Cyn, Ar Ôl & Wedyn
Pryd y dylen ni ddefnyddio Cyn a phryd y dylen ni ddefnyddio Ar ôl neu Wedyn?
Cyn, Ar Ôl & Wedyn
When should we use Cyn and when should we use Ar ôl or Wedyn?
Y Ferf 'Bod'
Yn y Gymraeg mae berfenw 'Bod / To Be' yn hyblyg iawn, ac mae ganddi lawer o ffurfiau. Beth ydyn nhw?
The Verb To Be
The verb 'To Be / Bod' is very pliant in Welsh, and takes on many forms. What forms does it take?
Berfau Cryno
Trwy ddefnyddio'r rhain, rydyn ni'n gallu dweud pethau mewn llai o eiriau. Sut mae gwneud hyn?
Short Form Verbs
These allow us to condense an action into a shorter expression. How can we do this?
Wedi
Beth yw ystyr y gair Wedi, a sut mae ei ddefnyddio?
Wedi
What does the word Wedi mean, and how should we use it?
Rhaid i fi
Sut mae mynegi rhaid neu angen?
Rhaid i fi- I have to / I must
How do we express a necessity or need?
Arddodiaid
Dyma grŵp o eiriau sy'n golygu 'to, on, at' etc. Sut mae dewis pa un i ddefnyddio gyda berf os bydd angen un?
Prepositions
There are a range of words which equate 'to on, at', etc. How do we know which one to use with which verbs?
Ateb Cwestiynau
Dyw ymateb i gwestiynau yn y Gymraeg ddim cyn hawsed ag y mae yn y Saesneg. Beth yw'r dewisiadau?
Answering yes and no
Responding to questions isn't quite as simple as in English. What are our answer options?
Cyflwyno’r Amherffaith
Sut mae dweud beth yr oedden ni ei wneud yn y gorffennol?
Introducing the Imperfect Tense
How do we say what we were doing in the past?
Cyflwyno Gorchmynion
Sut mae dweud pethau fel Go! Get ...! Be...! ac yn y blaen?
Introducing Commands
How do we say things like Go! Get...!, Be...! and so on...
Ffurfio gorchmynion
Sut mae defnyddio gorchmynion gyda mwy o ferfau?
Command Endings
How do we use commands with a wider range of verbs?
Mynd â & Cymryd
Pryd mae defnyddio Mynd â, a phryd mae defnyddio Cymryd?
Mynd â & Cymryd- To Take
When do we use each form of Mynd â and Cymryd?
Bydd- Amser dyfodol Bod
Sut mae dweud pethau fel 'I will be there at 7'?
Bydd- the future tense of Bod (to be)
How do we say things like 'I will be there at 7?'
Sydd- Ffurf arall ar amser presennol 'Bod'
Pan fyddwn ni eisiau dweud 'who is/are’ or ‘which is/are' yn yr amser presennol, bydd rhaid defnyddio Sydd. Sut mae hyn yn gweithio?
Sydd- Another form for the present tense of 'Bod / To Be'
When we want to use the present tense with 'who is/are’ or ‘which is/are' we need to use Sydd- how does this work?
Defnyddio Gallu yn yr amser dyfodol
Sut mae dweud pethau fel 'I can', 'Can I', 'Yes you can' a 'No you can't'?
Using Gallu in the future tense
How do we say things like 'I can', 'Can I', 'Yes you can' and 'No you can't'?
Hwn, Hon, Hwnna, Honna, Y Rhain & Y Rheina
Mae ffurfiau'r geiriau sy'n golygu This, That, These and Those yn debyg iawn yn y Gymraeg- ydych chi'n gallu esbonio p'un yw p'un?
This, That, These and Those
The forms of This, That, These and Those are very similar in Welsh- can you you explain which is which?
Sut, Pa Mor & Pa
Pa eiriau rydyn ni'n eu defnyddio mewn cwestiynau fel 'How are you?', 'What kind of house is it?' and 'What colour is it?''
Sut, Pa Mor & Pa
Which forms do we use for questions such as 'How are you?', 'What kind of house is it?' and 'What colour is it?'

Lefel Sylfaen / Foundation Level

Cyflwyno'r Amser Dyfodol
Sut mae dweud pethau fel 'Will you get up?' and 'Will you pay?' yn yr amser dyfodol?
Introducing the future tense
How do we say things like 'Will you get up?' and 'Will you pay?' in the future tense?
Adolygu arddodiadau a'r terfyniadau priodol
Rywbryd byddwn ni'n gweld pethau fel 'arno fe' and 'amdani hi'- beth yw'r ymadroddion yma, a beth yw'r patrymau sylfaenol?
Recapping prepositions and adding endings
Sometimes we see things like 'arno fe' and 'amdani hi'- what are these and the patterns behind them?
Cyflwyno Bod fel That
Yn aml yn y Saesneg byddwn ni'n gadael y gair 'that' allan o frawddegau, ond dyw hyn ddim yn bosibl yn y Gymraeg. Sut mae cyfleu ystyr y gair 'that'?
Introducing Bod as That
In English we often omit 'that' from sentences, but this isn't possible in Welsh. How do we convey 'that'?
Cymalau yn yr amser dyfodol
Beth sy'n digwydd pan fyddwn ni'n siarad am y dyfodol?
Clauses with the future tense
What happens with 'bod' when we talk about the future?
Cip arall ar yr amser dyfodol
Sut mae defnyddio Mynd, Cael a Gwneud i ofyn cwestiynau ac i ffurfio brawddegau negyddol?
Taking a look at the future tense again
How do we form questions, use negatives and mynd, cael and gwneud?
Mwy am yr amser dyfodol
Dyma ni'n gweithio'n galed iawn i ddysgu am yr amser dyfodol -- gawn ni ymarfer y terfyniadau rheolaidd?
Extending the future tense
We are covering a lot of the future tense here- can we recap the straightforward regular endings?
Gofyn cwestiynau yn yr amser dyfodol
Sut mae gofyn cwestiynau fel 'Will you learn? or 'Will they see?'
Asking questions in the future
How do we ask questions such as 'Will you learn? or 'Will they see?'
Yr amser dyfodol (Cael)
Sut mae dweud pethau fel 'I’ll have' a 'May I have?'
The future tense of Cael
How do we say things such as 'I’ll have' and 'May I have?'
Yr amser dyfodol (Dod)
Gan fod Dod yn afreolaidd yn yr amser dyfodol, sut mae defnyddio'r ffurfiau yma?
The future tense of Dod
As Dod is irregular in the future, how do we use these forms?
Cyflwyno'r Goddefol
Sut mae dweud pethau sy wedi digwydd i ni, fel 'I was born' neu 'She was brought up'?
Introducing the Passive voice
How do we say things that have happened to us, such as 'I was born' or 'She was brought up'?
Mynegi hoffter gan ddefnyddio 'Mae'n well gyda fi'
Sut mae dweud pethau fel 'I prefer...' neu 'What do you prefer?' ...?
Expressing a preference with 'Mae'n well gyda fi'
How do we say things like 'I prefer...' or 'What do you prefer?'
Cyflwyno'r Amodol
Sut mae dweud pethau fel 'I would be' a 'They would go'?
Introducing the Conditional tense
How do we say things like 'I would be' and 'They would go'?
Yr Amodol (parhad)- If I Could
Sut mae dweud pethau mwy cymhleth gan ddefnyddio'r amodol fel 'If I was to go?'
Continuing the Conditional tense with If I Could
How do we extend the conditional tense and express a touch more complexity with things like 'If I was to go?'
Cyflwyno Rhifolion a Threfnolion
Sut mae dweud pethau fel 'the first, second or twenty-third'?
Introducing Cardinal and Ordinal numbers
How do we say things like the first, second or twenty-third?
Cyflwyno Gorchmynion- gyda Ti
Sut mae dweud pethau fel ''Stand up' neu 'Don't'...?
Introducing Commands- with Ti
How do we say things like 'Stand up' or 'Don't'...
Y Goddefol (parhad)
Cip arall ar y goddefol
Continuing the Passive voice
Taking another glance at the Passive voice
Mor, Cystal & Cynddrwg
Sut mae dweud 'So', 'As...as', 'As good as' ac 'As bad as'?
Mor, Cystal & Cynddrwg
How do we say 'So', 'As...as', 'As good as' and 'As bad as'?
Cymharu dau beth
Beth yw'r patrwm sylfaenol pan fyddwn ni'n dweud pethau fel 'Wetter', 'Taller' and 'Younger'?
Comparing two things
What is the pattern behind saying things like 'Wetter', 'Taller' and 'Younger'?
Cymharu Ansoddeiriau
Mae patrymau rheolaidd i'w defnyddio pan fyddwn ni'n cymharu pethau, er enghraifft pan fyddwn ni'n dweud "Mae Eglwys Gadeiriol Llandaf yn dalach na Neuadd y Ddinas ond Stadiwm y Mileniwm yw'r adeilad tala". Beth yw'r rhestr lawn?
Comparison of Adjectives
There are set patterns for comparing items, for example saying "Mae Eglwys Gadeiriol Llandaf yn dalach na Neuadd y Ddinas ond Stadiwm y Mileniwm yw'r adeilad tala". What is the full list?
Cymharu ansoddeiriau- Y Radd Eithaf
Sut mae dweud pethau fel 'The tallest', 'The biggest' neu 'The wettest'?
Comparing two adjectives- The Superlative
How do we say things like 'The tallest', 'The biggest' or 'The wettest'?
Cymalau: Tair ffordd o ddweud That- Taw, Y & Bod
Pryd y dylech chi ddefnyddio Taw, Y & Bod, y tri ohonyn nhw sy'n golygu 'that'?
Clauses: Three ways of saying That- Taw, Y & Bod
How do we know when to use Taw, Y & Bod where they each mean 'that'?
Dylwn
Sut mae cychwyn dweud pethau fel 'I should go'?
Dylwn- I should
How do we get started with saying things such as 'I should go'?
Geiriau llenwi- Sut mae cael amser i feddwl wrth siarad?
Beth dw i'n gallu ei ddweud i lenwi bwlch wrth i fi lunio'r frawddeg nesaf?
Verbal fillers- giving you time to think when speaking
What can I say to fill a gap while I'm still putting the next sentence together?
Cyflwyno Berfau Cryno
Rywbryd rydyn ni'n clywed ymadroddion fel 'Licwn i fynd' ac 'Allet ti?'- sut mae'r rhain yn cael eu llunio?
Introducing short-form verbs
Sometimes we hear expressions such as 'Licwn i fynd' and 'Allet ti?'- how are these formed?
Heb - Mae'r gair yma yn cael ei ddefnyddio i olygu 'without' a hefyd i olygu 'Ddim wedi'
Sut mae defnyddio Heb i olygu 'without' neu i olygu 'ddim wedi'?
Heb- Used as 'without' and in place of 'Ddim wedi' to mean 'have not'
How do we go about using Heb in its two different forms?
Wrth Fy Modd
Beth yw ffurfiau eraill yr ymadrodd 'Wrth fy modd', sy'n golygu 'I am delighted'?
Wrth Fy Modd- In my element or Delighted
What are the variations of 'Wrth fy modd', meaning 'I am delighted'?
Ar ôl, Ar bwys, O flaen & O gwmpas
Mae geiriau yma yn eithaf tebyg i'w gilydd- Beth yw'r gwahaniaeth rhyngddyn nhw?
Ar ôl, Ar bwys, O flaen & O gwmpas - After, Beside, In front of & Around
These sets of words can sound quite similar- what is the difference between them?
Bod yn yr Amodol: Byddwn, Byddet, Byddai, Bydden, Byddech, Bydden
Sut mae cychwyn dweud pethau fel 'I would go' a 'She would come'?
The conditional form of Bod: Byddwn, Byddai & Byddet
How do we start saying things such as 'I would go' and 'She would come'?
Cyflwyno Lluosog Enwau
Beth yw rhai ffyrdd o ffurfio lluosog enwau yn y Gymraeg?
Introducing plurals
What are some ways in which plurals are formed in Welsh?
Dim Ond
Beth yw ystyr yr ymadrodd 'Dim ond' a sut mae'n effeithio'r frawddeg o'i gwmpas?
Dim Ond- Only
What does 'Dim Ond' mean and how does it affect the sentence around it?
Pwysleisio rhannau brawddeg yn yr amser presennol ac yn yr amser gorffennol
Sut mae newid brawddeg i bwysleisio rhan wahanol ohoni hi?
Emphasising elements of a sentence in the present and past tense
How do we amend a sentence to emphasise a different part?
Cynffoneiriau
Sut rydych chi'n ychwanegu ymadroddion fel 'Aren’t I', 'Don’t you' a 'Won’t you' i gwestiynau er mwyn swnio fel siaradwr rhugl?
Cynffoneiriau- Tags
How do we add phrases such as 'Aren’t I', 'Don’t you' and 'Won’t you' to questions in order to help sound like a native speaker?
Er
Gall y gair Er olygu naill ai 'although' neu 'despite'. Mae ganddo fe sawl ystyr eraill hefyd - Beth yw'r rhain?
Er- Although / Despite
The word Er can mean although or despite, but it also has a few other meanings- what are these?
Pen
Yn arferol, mae'r gair Pen yn golygu 'head, end, top'. Mae ganddo fe sawl defnydd idiomatig hefyd- Beth yw'r rhain?
Pen: Head, End, Top & Idioms
Pen usually means head, end or top, but it also has a few idiomatic uses- what are these?
Mynd ati o ddifrif gyda Lluosogion
O'r blaen rydyn ni wedi cael cipolwg ar luosogion. Sut mae gwneud lluosogion i fwy o eiriau?
Diving into Plurals
Following the earlier glance at plurals, how do we use plurals with a wider range of words?
Y Genidol - Defnyddio dau air neu fwy gyda'i gilydd
Mae'r Gymraeg yn llai hyblyg na'r Saesneg pan fydd yn cysylltu dau air gyda'i gilydd- sut mae gwneud hyn?
The Genitive- Using two or more nouns together
Welsh is less flexible when joining two nouns than English- how do we accomplish this?
Y Treiglad Meddal gyda geiriau benywaidd unigol
Gawn ni weld rhai esiamplau o'r treigladd meddal gyda geiriau benywaidd unigol?
Soft Mutations with feminine singular nouns
Can we have some examples of soft mutations with feminine singular nouns?
Atgrynhoi Adferfau
Beth yw adferfau, a sut mae eu defnyddio?
Recapping Adverbs
What are adverbs and how do we use them?
Byth & Erioed
Pryd rydyn ni'n defnyddio Byth, a phryd rydyn ni'n defnyddio Erioed?
Byth & Erioed- Ever & Never
When do we use Byth and when do we use Erioed?
Ta Beth, Bron a Bron i Fi
Sut mae defnyddio'r ymadroddion defnyddiol hyn?
Ta Beth, Bron a Bron i Fi- Anyway, Almost, and I Almost
How do we use these handy little phrases?
Dyma fi’n, Cyfuno Lliwiau & Iawn
Sut mae defnyddio Dyma Fi? Sut mae disgrifio arlliwiau? Sut mae defnyddio'r gair Iawn?
Dyma fi’n, Cyfuno Lliwiau & Iawn- A short way of saying 'I am', Combining Colours, and using Iawn
How do we use Dyma Fi, how do we describe shades of colours and how can Iawn be used?

Lefel Canolradd / Intermediate Level

Allan / Mas, Ar Gyfer, Cam, Er Mywn, Yn Enedigol & Llys
Casgliad o gyngor ar y geiriau hyn
Allan / Mas, Ar Gyfer, Cam, Er Mywn, Yn Enedigol & Llys
A collection of advice on these words
Cyflwyno enwau gwledydd
Oes ffyrdd hawdd o ddysgu llawer o enwau gwledydd?
Introducing country names
Are there straightforward ways to learn lots of country names?
Yr arddodiad 'i'
Mae sawl ffordd o ddefnyddio'r arddodiad 'i'- beth yw'r rhain?
The preposition 'i'
'I' is used as a preposition in many ways- what are these?
Defnyddio Mo fel gair negyddol
Sut mae defnyddio'r gair negyddol Mo?
Using 'Mo' as a negative
How is Mo used to indicate a negative?
Ffurfiau amhersonol y berfau afreolaidd
Sut ydyn ni’n dod i gyfarwydd â ffurfiau llenyddiol Mynd, Cael, Gwneud, a Dod?
Impersonal forms of the irregular verbs
How do we become familiar with formal written forms of Mynd, Cael, Gwneud and Dod?
Mwy am Luosogion
Gawn ni gael cip arall ar fwy o luosogion?
Extending Plurals
Can we take a look at more forms of plurals?
Defnyddio Bod yn yr amser presennol a'r amser amherffaith
Sut mae defnyddio ymadroddion fel 'Fy mod i' a 'Credir y bydd' mewn cymylau enwol?
Using Bod as That in the present and imperfect tenses
How do we use forms such as 'Fy mod i' and 'Credir y bydd'?
Ardoddiadau yn Gymraeg ffurfiol
Beth yw ystyr ffurfiau llenyddol ar arddodiadau fel 'ataf', 'atom' neu 'atynt'?
Prepositions in formal Welsh
When we see prepositions in the form of 'ataf', 'atom' or 'atynt', what do they mean?
Gwahaniaethau pwysig rhwng Cymraeg y De a Chymraeg y Gogledd
Sut mae patrymau Cymraeg y De yn wahanol i'r rheini yng Nghymraeg y Gogledd?
Key differences between North and South Welsh
What are some of the main changes in patterns between North and South Welsh?
Atgrynhoi Yn
Gadewch i ni edrych ar y gair Yn unwaith eto- beth fydd yn treiglo ar ei hôl hi, a beth na fydd?
Recapping Yn
Can we just run through 'Yn' again- what mutates after it and what doesn't?
Dadansoddi'r gramadeg yn y gân 'Calon Lân'
Rwy'n hoff iawn o'r gân Cymraeg o'r enw Calon Lân, ond mae'n cynnwys Cymraeg llenyddiol- gewch chi esbonio ystyr y geiriau hardd?
Analysing the grammar in 'Calon Lân'
I'm really fond of the Welsh song Calon Lân, but it uses formal Welsh- can you talk us through the meaning of the beautiful words?
Defnyddio Gwneud yn amser dyfodol
Oes ffordd gyflym a hawdd o ddefnydio berfau yn yr amser dyfodol?
Using Gwneud in the future
Can you show us a quick and easy way to put verbs into the future tense?
Cyflwyno iaith ffurfiol
Mae rhai gwahaniaethau rhwng Cymraeg ffurfiol a Chymraeg ar lafar. Beth yw'r pethau mwyaf pwysig i'w deall pan fyddwch chi'n ysgrifennu?
Introducing formal language
As formal written Welsh is a little different from spoken Welsh, what are the main things we should learn about it first?
Defnyddio'r Amodol Cryno
Sut mae defnyddio'r Amodol Cryno i ddweud 'I would go' fel 'Elwn i'?
Using the shortened form of the conditional tense
How do we compress phrases such as 'Byddwn i’n mynd' into 'Elwn i'?
Yr Amodol: Cymharu'r ffurfiau ar lafar â'r rhai ffurfiol ysgrifenedig
Sut y byddwch chi'n ynganu ffurfiau'r Amodol pan fyddwch chi'n gweld geiriau fel 'Licwn i'?
Comparing the written and spoken forms of the Future Conditional tense
How do we learn the differences between forms such as 'Licwn i' and 'Licen i' (I would like)?
Atgrynhoi ac ymestyn syniadau ynglŷn â Phwyslais
Sut mae cyferbynu pethau? Sut mae mynegi syndod neu anghrediniaeth? Sut mae anghytuno?
Recapping and extending the Emphatic form
How do we contrast things, express surprise, disbelief, or disagreement?
Defnyddio'r geiriau pwysleisiol Taw & Mai, a'r Cyplad yn yr amser presennol, sef Yw
Sut mae defnyddio'r geiriau Yw, Taw a Mai i bysleisio rhywbeth?
Using the emphatic words Taw & Mai, and the present-tense connecting form of To Be, that is Yw
How do we use Yw, Taw and Mai to emphasise something?
Dydd & Diwrnod
Y geiriau Dydd a Diwrnod fel ei gilydd sy'n golygu Day, ond byddan nhw'n cael eu defnyddio mewn cyd-destunau gwahanol- beth yw'r rhain?
Dydd & Diwrnod- Words for Day
Both 'Dydd' and 'Diwrnod' mean 'Day', but are used in different contexts- what are those?
Hwn, Hon, Hwnna, Honno, Y Rhain, Y Rheina & Rheiny
Mae'r geiriau hyn i gyd yn eitha tebyg i'w gilydd- beth yw'r gwahaniaeth rhyngddyn nhw?
Demonstrative Adjectives and Pronouns- Saying This, That, These, Those
As each of these words is quite similar, how do we tell the difference between them?
Fan Hyn & Fanna
Sut mae dweud 'By here' ac 'Over there'?
Fan Hyn & Fanna- By here & Over there
How do we say things like 'By here' and 'Over there'?
Adolygu Ateb Cwestiynau
Gawn ni edrych ar y ffyrdd gwahanol o ateb cwestiynau unwaith eto?
Revising Answers to Questions
Can we go through again the different ways of answering questions?
Cyflwyno Amser Gorffennol Crwyno Bod- Bues, Buest, Buodd, Buon, Buoch & Buont
Sut mae dweud pethau fel 'Fuoch chi ar wyliau eleni?'
Introducing the Short Past Tense of Bod- Bues, Buest, Buodd, Buon, Buoch & Buont
How do we say things such as 'Did you go on holidays this year?'
Yn & Rhwng
Mae Yn yn golygu 'in' ac ystyr Rhwng yw 'between'. Rwybryd mae'n anodd pa un y dylech chi ei ddefnyddio- gawn ni egluro hyn?
Yn & Rhwng- In & Between
Yn means in and Rhwng means between but it can be unclear when to use which- can we clarify this?
Blwydd, Blwyddyn & Blynedd
Mae'r geiriau hyn i gyd yn golygu Year, ond maen nhw'n cael eu defnyddio mewn cyd-destunau gwahanol. Pryd y dylen ni ddefnyddio Blwydd, Blwyddyn neu Flynedd?
Blwydd, Blwyddyn & Blynedd- Different words for Year
Each of these means 'Year', but is used in different contexts- when do we use which?
Arall, Eraill, Y Llall & Y Lleill
Mae sawl gair sy'n golygu Other. Sut mae defnyddio'r geiriau gwahanol hyn?
Arall, Eraill, Y Llall & Y Lleill- Words for Other
How do we use the different forms of 'Other'?
Geiriau Bychain: Y Fannod (Y, Yr, 'R), A & Ac, Â & Ag
Beth yw'r ffurfiau gwahanol ar y geiriau Yr, A, ac Â?
Little Words: The Definite Article ('The'), 'And' & 'With'
Can we just run through again the differences between these forms of the definite article, and & with?
Di
Di- yw rhagddodiad sy'n golygu 'heb'. Rydyn ni'n ei weld yn eitha aml- sut mae ei ddefnyddio?
Di- Without or Less
I've seen Di, meaning without or less, appear quite often- how can it be used?
]]>
Cyflwyno Beirdd Cymreig / Introducing Welsh Poets https://parallel.cymru/poets/ Fri, 01 Nov 2019 20:00:09 +0000 https://parallel.cymru/?p=18046
Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Croeso i ‘Cyflwyno Beirdd Cymru’. Yn yr adnodd hwn byddwch yn dod o hyd i wybodaeth am feirdd sy’n ysgrifennu yn y Gymraeg, neu sydd wedi ysgrifennu am y wlad. Dylanwadwyd ar y beirdd yn y cyflwyniad hwn gan bob agwedd ar Gymru, yn cynnwys traddodiadau barddol Cymraeg, a hanes, tirwedd a diwylliant Cymru. Yma byddwn yn dathlu lleisiau Cymreig, yn cynnwys rhai cyfarwydd, a rhai sy’n llai adnabyddus. Efallai y byddwch yn synnu nad yw rhai enwau cyfarwydd wedi’u cynnwys yn yr adnodd hwn. Roeddwn yn credu ei fod yn bwysig i ddangos yr amrywiaeth sy’n bodoli ym myd barddoniaeth Gymraeg, yn cynnwys y gwahanol arddulliau, o’r traddodiadol i’r arbrofol, sydd wedi bodoli trwy hanes Cymru.

Dyma adnodd addysgol rhad ac am ddim, ar gyfer y rhai sydd â diddordeb yn y Gymraeg, ac yn hanes a barddoniaeth Cymru. Mae wedi’i ysgrifennu er mwyn helpu pobl i ddysgu am feirdd Cymru yn y ffordd hawsaf posib, ac felly mae’n cynnwys dolenni i lyfrau ac erthyglau. Ynglŷn â’r wybodaeth am bob bardd, mae’r lluniau wedi’u cysylltu â gwefannau, ble fyddwch chi’n gallu dod o hyd i rai o’r llyfrau y mae sôn amdanyn nhw yn y cyflwyniad hwn. Mae’r awdur wedi manteisio ar wybodaeth academyddion, haneswyr a beirdd Cymreig blaenllaw wrth greu’r dudalen hon. Ymunwch â ni i ymchwilio i feirdd Cymru drwy hanes y wlad ac i ddarganfod pam mai un enw ar Gymru yw Gwlad frwd y beirdd.

Welcome to 'Introducing Welsh Poets'. In this resource you can expect to find information about poets who wrote in, or about, Wales. The poets in this introduction have been influenced by all aspects of Wales, including Welsh poetic traditions, Welsh history, landscape and culture. It is time to celebrate Welsh voices from the familiar to the new. It might be surprising that certain household names have not been included in this resource. This is because I thought it was important to explore the diversity within Welsh poetry and the range of styles, from the traditional to the experimental, that is present throughout Welsh history.

This is a free educational resource for those interested in Welsh language, history and poetry. It has been written with the intention of making further study of Welsh poets as straightforward as possible, including links to books and articles. The photos that accompany each poet are linked to websites where some of the books mentioned in this introduction can be found. This page has benefited from the knowledge of prominent Welsh academics, historians and poets. Join us in an exploration of Welsh poets throughout Welsh history and discover why Wales is called Gwlad frwd y beirdd.

Wedi'i gasglu a'i olygu gan / Collated and edited by: Rhea Seren Phillips rhea_seren
Gyda chyfraniadau oddi wrth / With contributions from: Aneirin Karadog, Professor Ann Parry Owen, Eurig Salisbury, Natalie Ann Holborow & Norena Shopland.

Mae'r eitem hon ar gael i'w lawrlwytho: / This item is available to download:

Apple Books logo

PDF logo

Kindle logo

Dros y canrifoedd, mae’r enw Taliesin wedi’i ramantu, ac mae’r bardd wedi cael ei ddyrchafu i fod yn rhan o fytholeg Cymru. Efallai mai un o straeon mwyaf adnabyddus Cymru yw’r chwedl am sut y daeth Taliesin i fod. Roedd y wrach, Ceridwen, wedi gorchymyn i was ifanc droi diod hud am flwyddyn a diwrnod. Bwriadwyd y ddiod ar gyfer ei mab oedd yn wrthun a diddawn pan gafodd ei eni. Penderfynodd Ceridwen fragu diod i newid ei natur. Â’r ddiod yn barod, tasgodd diferyn ar law'r gwas. Ar unwaith, rhoddodd y bachgen ei law yn ei geg i leddfu’r llosg gan yfed y ddiod a derbyn ei buddion i gyd. Ac felly daeth chwedl Taliesin i fod.

Bardd llys cynnar oedd Taliesin. Un o’r Cynfeirdd oedd e, oedd yn weithredol rhwng y 6ed a’r 12fed ganrif, fwy neu lai. Cyfoethog ac amrywiol oedd rôl y bardd yn yr Oesoedd Canol, yn cynnwys bod yn rhyfelwr, diddanwr, proffwyd, a chroniclydd. Roedd barddoniaeth yn draddodiad llafar, ac ysgrifennwyd fel arfer mewn ffurfiau a mesurau barddol, Cymraeg, sef cerdd dafod a chynghanedd. Un o ddyletswyddau bardd llys oedd ysgrifennu barddoniaeth i ganu clodydd noddwr enwog, fyddai’n aml o dras frenhinol (am fwy o wybodaeth am feirdd Cymraeg yn yr Oesoedd Canol, gweler y cyswllt isod). Roedd Taliesin yn enwog am ei allu i wneud hyn. Ymhlith rhai eraill, ysgrifennodd ddeuddeg o gerddi mawl i’w noddwr, y Brenin Urien Rhedeg a’i fab, Owain.

  • Aneirin oedd un o gydoeswyr Taliesin.
  • ‘Talcen disglair’ yw ystyr yr enw Taliesin.
  • Ysgrifennwyd Hanes Taliesin yn y 16eg ganrif gan Elis Gruffydd.

The name Taliesin has been romanticised throughout the centuries and the poet has transcended into myth. The story of how Taliesin came to exist is perhaps one of Wales’ most well-known stories. The witch Ceridwen tasked a serving boy to stir a potion for a year and a day. The potion was intended for her son who had been born grotesque and talentless. Ceridwen decided to brew a potion to alter his nature. Just as the potion was ready, a splash fell on the serving boy's hand. The boy immediately brought his hand to his mouth to ease the burn, consuming the potion and all of its benefits. And so, the legend of Taliesin was born.

Taliesin was an early Welsh court poet. He was one of the Y Cynfeirdd or 'The Early Poets' who were active around the 6th to 12th century. The role of the medieval poet was a rich and varied one that included warrior, entertainer, prophet and chronicler. Poetry was an oral tradition that was usually written in Welsh poetic forms and metre or cerdd dafod and cynghanedd. One of the duties of a court poet was to write panegyric verse or poetry written in praise of a celebrated patron, these individuals were often of royal descent (for more information about medieval Welsh poets see the link below). Taliesin was renowned for this ability. Among others, he wrote twelve praise poems for his patron, King Urien Rheged and his son, Owain.

  • Aneirin was one of Taliesin's contemporaries.
  • The name Taliesin means 'radiant brow' or 'shining brow'.
  • Hanes Taliesin was written in the 16th century by Elis Gruffydd.

Darn oddi wrth 'Marwnad Owain ab Urien'

Cysgid Lloegr llydan nifer
A lleufer yn eu llygaid.

Extract from 'Marwnad Owain ab Urien'

Wide England’s host would sleep
With the light in their eyes.

Books

Taliesin. 1988. Taliesin Poems. Translated from Welsh to English by Meirion Pennar. Wales. Llanerch Press. (See above photo.)

Lewis, G. Williams, R. 2019. The Book of Taliesin: Poems of Warfare and Praise in an Enchanted Britain. England. Penguin Classics.



Gwalchmai ap Meilyr (c.1132 - c.1180)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Professor Ann Parry Owen

Roedd Gwalchmai ap Meilyr  yn un o’r cynharaf o Feirdd y Tywysogion neu’r Gogynfeirdd. Hanai o deulu o feirdd proffesiynol o Fôn (ac fe’i cysylltir yn arbennig â Threwalchmai). Bu ei dad, Meilyr Brydydd, yn fardd llys i’r Tywysog Gruffudd ap Cynan (marw 1137). Mae’r cerddi sydd wedi goroesi yn awgrymu cyswllt arbennig rhyngddo a’r Tywysog Owain Gwynedd (marw 1170), mab Gruffudd ap Cynan, yn ogystal â brodyr a meibion Owain. Roedd Madog ap Maredudd, tywysog Powys, yntau’n noddwr pwysig iddo, a chyfansoddodd awdl farwnad hir yn dilyn marwolaeth Madog yn 1160. Yn ogystal â’r cerddi mawl a marwnad traddodiadol, cadwyd ganddo gerddi crefyddol a myfyrgar, a hefyd gerdd Orhoffedd, lle mae’n ymffrostio yn ei alluoedd milwrol ef ei hun a rhai ei noddwr, Owain Gwynedd, ac yn llawenhau yn agweddau ar serch a natur. Cadwyd barddoniaeth Gwalchmai mewn dwy lawysgrif bwysig o’r Oesoedd Canol, sef Llawysgrif Hendregadredd  (c.1300) a Llyfr Coch Hergest (c.1400). Gwelir yn llinellau agoriadol ei Orhoffedd y llawenydd personol a’r brwdfrydedd sy’n nodweddu llawer o’i waith.

Gwalchmai ap Meilyr was one of the earliest of the Poets of the Princes or Gogynfeirdd. He belonged to a family of professional poets from Anglesey (and is associated in particular with Trewalchmai). His father, Meilyr Brydydd, was the court poet of Prince Gruffudd ap Cynan (died 1137). Gwalchmai’s extant poetry suggests a particularly close relationship with Prince Owain Gwynedd (died 1170), Gruffudd ap Cynan’s son, and Owain’s brothers and sons. Madog ap Maredudd, prince of Powys, to whom he composed a long elegy following his death in 1160, was also an important patron. As well as the traditional eulogies and elegies, Gwalchmai’s repertoire contains religious poems, poems of reflection, and his Gorhoffedd, a ‘boasting’ poem celebrating his own military exploits as well as those of his patron, Owain Gwynedd, and rejoicing in aspects of love and nature. Gwalchmai’s poetry has survived in two major medieval manuscripts, The Hendregadredd Manuscript (c.1300) and the Red Book of Hergest (c.1400). The opening lines of his Gorhoffedd convey the personal joy and enthusiasm that characterize much of his poetry.

Mochddwyreawg huan haf dyffestin,
Maws llafar adar, mygr hear hin.
Mi ydwyf eurddeddf ddiofn yn nhrin,
Mi ydwyf llew rhag llu, lluch fy ngorddin.

Early to rise is the sun in summer which is quickly approaching,
Sweet is the birdsong, splendid and fine is the weather.
I am a man of magnificent and fearless attributes in battle,
I am a lion at the front of a regiment, my onslaught is a lightning flash.

Books

For Gwalchmai ap Meilyr’s poetry, see J. E. Caerwyn Williams and Peredur I. Lynch, Gwaith Meilyr Brydydd a’i Ddisgynyddion (Cardiff, 1994), pp. 127–313.

Am waith Gwalchmai ap Meilyr, gweler J. E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch, Gwaith Meilyr Brydydd a’i Ddisgynyddion (Caerdydd, 1994), tt. 127–313.


Cynddelw Brydydd Mawr (c.1155 - c.1195)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Professor Ann Parry Owen

Roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn un o Feirdd y Tywysogion neu Ogynfeirdd y ddeuddegfed ganrif. Canodd fawl i dywysogion pwysicaf ei oes: Madog ap Maredudd o Bowys (marw 1170), Owain Gwynedd (marw 1170), Owain Cyfeiliog (marw 1197) a’r Arglwydd Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (marw 1197). Ef yw’r mwyaf toreithiog o’r beirdd llys, a chadwyd 3,847 llinell o’i farddoniaeth (mewn 48 cerdd) yn rhai o brif lawysgrifau Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn cynnwys Llyfr Du Caerfyrddin (c.1250), Llawysgrif Hendregadredd (c.1300) a Llyfr Coch Hergest (c.1400). Mae ei repertoire yn eang, ac yn ogystal â cherddi traddodiadol o fawl a marwnad, canodd awdl hir yn moli eglwys Meifod a’i nawddsant Tysilio, cerddi crefyddol, cerddi dadolwch (cymod), cerddi diolch a cherddi serch. Roedd Cynddelw yn bencerdd, a nodweddir ei farddoniaeth gan hunanhyder ac ymwybyddiaeth o’i statws uchel. Mewn awdl yn cyfarch yr Arglwydd Rhys o’r Deheubarth, un o’r dynion mwyaf pwerus yn ei ddydd, mae’n atgoffa Rhys o’r ffaith eu bod yn llwyr ddibynnol ar ei gilydd, y naill heb lais ac felly’n ddi-rym heb y llall.

Cynddelw Brydydd Mawr was one of the twelfth-century Poets of the Princes or Gogynfeirdd. He sang the praises of the most important princes of his age: Madog ap Maredudd of Powys (died 1170), Owain Gwynedd (died 1170), Owain Cyfeiliog (died 1197) and Lord Rhys ap Gruffudd of Deheubarth (died 1197). He is the most prolific of all the court poets, 3,847 lines of poetry (in 48 poems) having survived in some major medieval Welsh manuscripts, including The Black Book of Carmarthen (c.1250), The Hendregadredd Manuscript (c.1300) and The Red Book of Hergest (c.1400). His repertoire was vast, and as well as the traditional eulogies and elegies, he composed a long poem for the church of Meifod and its patron saint, Tysilio, religious poems, poems of appeasement, poems of thanks and two love poems. Cynddelw was a master craftsman, and his poetry is characterized by a certain self-confidence and awareness of his high status as he addresses his patron princes. In an awdl for the great Lord Rhys of Deheubarth, he reminds Rhys of their interdependency, neither having a voice, and therefore powerless, without the other (an extract from the poem can be read below).

Ti hebof, nid hebu oedd tau,
Mi hebod, ni hebaf finnau.

You without me, you would have no voice,
Me without you, I have no voice either.

Books

Parry Owen, A. Jones, N. 1992. Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr V.1. Wales. University of Wales Press. (See above photo).

Links

Myrddin Lloyd, D. Dictionary of Welsh Biography. 1959. Cynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155-1200), the leading 12th century Welsh court poet.

Professor Ann Parry Owen is a Research Project Leader at The University of Wales Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies and Senior Editor at the Dictionary of the Welsh Language. Her principle field of research is medieval Welsh language and poetry. She is particularly interested in the poetry, metrics and language of the Poets of the Princes, the later Gogynfeirdd who sang in the fourteenth century, and in the later poetical tradition of the fifteenth century. She is the co-editor (with Nerys Ann Jones) of two volumes, Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr I and II, in the ‘Poets of the Princes Series’, and she has editions of later texts in the 'Poets of the Nobility Series' of which she is the series editor. Professor Ann Parry Owen was the Principal Investigator on the AHRC five-year team-based Guto’r Glyn Project (2008–13) and general editor of the new electronic edition that is freely available online at www.gutorglyn.net.


Iolo Goch (c.1320 - c.1398)

Iolo Goch Poems

Roedd Iolo Goch yn fardd llys yn yr Oesoedd Canol a gafodd ei eni yn Nyffryn Clwyd. Roedd yn ysgrifennu gan ddefnyddio’r traddodiad barddol Cymraeg o gerdd dafod a chynghanedd, ac yn ffafrio’r cywydd. Roedd Iolo’n ysgrifennu yn arddull y Gogynfeirdd, gan ddefnyddio iaith sy’n atgoffa dyn o Gymru hŷn. Ithel ap Robert, archddiacon Llanelwy, teulu’r Tuduriaid o Fôn, ac Owain Glyndŵr oedd ei noddwyr, a chyrhaeddodd un o’i gerddi ddwylo’r Brenin Edward III Lloegr, hyd yn oed (1347). Dangosodd y gerdd wybodaeth am frwydrau yn Lloegr, Iwerddon, a Ffrainc. Mae’i weithiau eraill yn cynnwys cerddi disgrifiadol, ac roedd un ohonyn nhw’n sôn am neuadd fawr Sycharth, oedd yn gartref i Owain Glyndŵr, yn ogystal â cherddi oedd yn ceisio ategu trefn ddwyfol, wleidyddol, a chymdeithasol (Mae’r ‘Y Llafurwr’ yn enghraifft o hyn). Roedd yn gydoeswr i Dafydd ap Gwilym a Llywelyn Goch Amheurig Hen.

Iolo Goch was a medieval court poet who was born in the Vale of Clwyd (his name translates to Iolo the Red). He wrote using the Welsh poetic tradition of cerdd dafod and cynghanedd, favouring the cywydd form. Iolo wrote in the style of the Y Gogynfeirdd, his use of language reminiscent of an older Wales. His patrons were Ithel ap Robert, an archdeacon of St. Asaph, the Tudur family of Anglesey, Owain Glyndŵr and one of his poems even reached the hands of King Edward III of England (1347). The poem displayed a knowledge of battles in England, Ireland and France. His other works include descriptive poems, one of which was about the great hall of Sycharth, home to Owain Glyndŵr, as well as poems that sought to uphold divine, political and social order ('The Labourer’ is an example of this). He was a contemporary of Dafydd ap Gwilym and Llywelyn Goch Amheurig Hen.

Llys barwn, lle syberwyd,
lle daw beirdd aml, lle da byd;
Gwawr Bowys fawr, beues Faig,
Gofuned gwiw ofynaig.

Baron's palace, place of generosity,
Where the bards come often, a good place;
Lady of great Powys, land of Maig,
A place of great promise.

Books

Goch, I. 2010. Welsh Classic Series: Iolo Goch Poems. Wales. Gomer Press. (See above photo.)

Links

Lewis, Prof.H. Dictionary of Welsh Biography. 1959. Iolo Goch (c.1320-c.1398), poet.

Canolfan Owain Glyndŵr Centre. Llys Owain Glyndŵr (the court of Owain) - a poem by Iolo Goch. 

 


Gwerful Mechain (c.1460 - c.1502)

The Works of Gwerful Mechain

Roedd Gwerful Mechain yn ferch i Hywel Fychan o Fechain ym Mhowys. Roedd ei thad yn aelod o’r teulu Vaughan, ac roedd Gwerful yn meddu ar y breintiau a ddaw o gael ei geni i deulu â statws uchel a boheddig. Roedd hi’n fardd canoloesol y mae cryn dipyn o’i gwaith wedi goroesi. Roedd hi hefyd yn fardd arloesol, ac mae hyn i’w weld yn y pynciau ddewisodd hi. Roedd hi’n un o’r beirdd cyntaf i ysgrifennu am gamdriniaeth deuluol; Mae ‘I’w Gŵr am ei Churo’ yn gerdd deimladwy, gref yn llawn o iaith ddig a delweddaeth llawn egni. Roedd hi’n fardd cynhyrchiol nad oedd wedi’i chyfyngu i un arddull,  ond mae’i gwaith yn cynnwys barddoniaeth grefyddol a doniol, a cherddi’n dangos ymwybyddiaeth gymdeithasol. ‘Cywydd y Cedor’ yw un o’i gweithiau enwocaf. Dyma gerdd sy’n ceryddu’i chymheiriaid gwryw am ganu clodydd corff menyw o’r corun i’r sawdl tra byddan nhw’n anwybyddu un nodwedd gêl. Cafodd y gerdd ei hysgrifennu mewn ymateb i 'Cywydd y Gal' gan Dafydd ap Gwilym.

Roedd Gwerful yn sylwedydd craff ar gymdeithas ganoloesol. Ysgrifennwyd ei cherddi crefyddol, sy’n cydymffurfio â moesoldeb caethiwus cymdeithas ganoloesol, yn gaeth, mewn cynghanedd, ond mae rhai o’i cherddi eraill yn fwy rhydd o ran y mesur, yn dangos ei meistrolaeth ar y grefft. Roedd Gwerful yn gydoeswr i Dafydd Llwyd a Llywelyn ap Gutyn, a byddai’n gohebu â nhw’n rheolaidd.

Gwerful Mechain was the daughter of Hywel Fychan from Mechain, Powys. Her father belonged to the Vaughan family, and Gwerful enjoyed the privileges that being born into a high-status and noble family afforded her. She was a medieval poet with a substantial surviving body of work. She was also an innovative poet which is reflected in her choice of subject matter. She one of the first poets to write about domestic abuse; ‘To Her Husband for Beating Her’ is a poignant and powerful poem full of enraged language and energetic imagery. She was a prolific poet who was not restricted to one style, her work includes religious, humorous and socially conscious poetry. One of her most well-known works is ‘Ode to a Vagina’, a poem that chastises her male counterparts for praising a woman’s body from her hair to her feet but ignoring one hidden feature. The poem was written in response to Dafydd ap Gwilym's 'Ode to a Penis' or 'Cywydd y Gal'. 

Gwerful was a keen observer of medieval society. Her religious poems, which conform to the restrictive morality of medieval society, were written in strict cynghanedd, while some of her other poems had a relaxed attitude towards the metre, displaying her mastery of the craft. Gwerful was a contemporary of Dafydd Llwyd and Llywelyn ap Gutyn, who she corresponded with on a regular basis.

Darn oddi wrth 'A Response to Ieuan Dyfi's poem on Red Annie'

Gwae'r undyn heb gywreinddu,
Gwae'r un wen a garo neb;
Ni cheir gan hon ei charu,
Yn dda, er ei bod yn ddu.

Extract from 'A Response to Ieuan Dyfi's poem on Red Annie'

Woe betide you, incompetent bard,
Who sings the praise of the chaste blonde,
While the loving, clever dark one
Gets lambasted and shunned.

Books

Gramich, K. 2018. The Works of Gwerful Mechain. Canada. Broadview Press. (See above photo.)

Links

Rattle. 2017. Gwerful Mechain: 'To Her Husband for Beating Her'.

Harries, L. 1959. Dictionary of Welsh Biography. Gwerful Mechain (1462? - 1500), poetess.

Swansea University. The Welsh Department. Dafydd ap Gwilym.

 


Guto'r Glyn (c.1450 - c.1490)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Eurig Salisbury

Eurig Salisbury a Barry J. Lewis: "Er mor anghyflawn yw’r darlun ar adegau, eto fe gawn [yn ei waith] gipolwg cyffrous ar Guto mewn lleoliadau arbennig ar adegau arbennig, ac yn raddol fe ddaw i’r amlwg amlinelliad o yrfa bardd ac iddi arwyddocâd gwir genedlaethol a rhyngwladol."

Cyfansoddai Guto yn Gymraeg. Cafodd ei eni yn nyffryn Ceiriog a bu’n byw am gyfnod yng Nghroesoswallt, lle cafodd fod yn fwrdais yn gyfnewid am ganu cerdd o fawl i’r dref. Teithiodd Gymru a’r gororau benbaladr, ac fe’i claddwyd yn abaty Glyn-y-groes.

  • Bardd mwyaf y bymthegfed ganrif.
  • Cymerodd ran fel milwr yn y Rhyfel Can Mlynedd a bu’n dyst i brif ddigwyddiadau Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru.
  • Canodd fawl i uchelwyr mwyaf blaenllaw ei ddydd ar hyd a lled Cymru, yn fwyaf nodedig i Syr Wiliam Herbert o Raglan yn ystod ei fuddugoliaethau a’i gwymp yn yr 1460au.
  • Roedd yn bennaf gysylltiedig ag abaty Ystrad Fflur, Rhaglan, Croesoswallt (lle bu’n byw fel bwrdais) ac abaty Glyn-y-groes, lle bu farw a lle’i claddwyd.

Gruffudd Aled Williams– "According to the later poet Tudur Aled it was Guto of all Welsh poets who excelled in composing praise poems to noblemen: his work amply bears out this judgement, often boldly transcending poetic convention and delighting with its wit, vigour, and original imagery."

Guto composed in Welsh. He was born in the Ceiriog valley and lived for a time in Oswestry, where he was made a burgess in exchange for composing a poem of praise for the town. He travelled all over Wales and the marches. He was buried in the abbey of Valle Crucis.

  • The greatest poet of the fifteenth century.
  • Took part as a soldier in the Hundred Years War and witnessed the most important events of the Wars of the Roses in Wales.
  • Composed praise poetry for the leading noblemen of his day in every part of Wales, most notably for Sir William Herbert of Raglan during his spectacular rise and fall in the 1460s.
  • Principally associated with Strata Florida abbey, Raglan, Oswestry (where he lived as a burgess) and Valle Crucis abbey.

'Moliant i Wiliam Herbert o Raglan, iarll cyntaf Penfro, ar ôl cipio castell Herlech, 1468'

Na fwrw dreth yn y fro draw
Ni aller ei chynullaw.
Na friw Wynedd yn franar,
N’ad i Fôn fyned i fâr,
N’ad y gweiniaid i gwynaw
Na brad na lledrad rhag llaw.
N’ad trwy Wynedd blant Rhonwen
Na phlant Hors yn y Fflint hen.
Na ad, f’arglwydd, swydd i Sais,
Na’i bardwn i un bwrdais.
Barna’n iawn, brenin ein iaith,
Bwrw ’n y tân eu braint unwaith.
Cymer wŷr Cymru’r awron,
Cwnstabl o Farstabl i Fôn.
Dwg Forgannwg a Gwynedd,
Gwna’n un o Gonwy i Nedd.
O digia Lloegr a’i dugiaid,
Cymru a dry yn dy raid.

gutorglyn.net 21.53–70

'In praise of William Herbert of Raglan, first earl of Pembroke, after the capture of Harlech castle, 1468'

Do not exact a tax on the land over there
Which cannot be gathered.
Do not churn up Gwynedd into fallow-land,
Do not let Anglesey fall into misery,
Do not let the weak lament
Either treachery or theft from now on.
Do not let Rhonwen’s children roam Gwynedd
Nor the children of Horsa into ancient Flint.
Do not, my lord, allow any office to an Englishman,
Nor give any burgess his pardon.
Judge rightly, king of our nation,
Cast their privilege into the fire once and for all.
Take now the men of Wales,
Constable from Barnstaple to Anglesey.
Take Glamorgan and Gwynedd,
Make all one from the Conwy to the Neath.
If England and her dukes are angered,
Wales will come to your need.

gutorglyn.net 21.53–70

Books

Parry Owen, A. 2017. Plu Porffor a Chlog o Fwng Ceiliog: Cynddelw Brydydd Mawr a Guto'r Glyn. Wales. University of Wales for Advanced Welsh and Celtic Studies.

Williams. I. 1979. Gwaith Guto'r Glyn. Wales. University of Wales Press. (See above photo.) 

Links

The University of Wales. Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies. 2011. The Poetry of Guto'r Glyn. 

Williams, Sir. I. Dictionary of Welsh Biography. 1959. Guto'r Glyn, a bard who sang during the second half of the 15th century (1440-1493).

Eurig Salisbury is an English and Welsh language poet. He graduated from Aberystwyth University in 2004 and 2006, where he now works as a lecturer. He won the Chair at the Urdd Festival in Denbighshire in 2006. Eurig was the first to hold the prestigious position of Bardd Plant Cymru or Welsh Children's Laureate for two years (2011 - 2013). Eurig Salisbury is the Welsh-language editor for 'Poetry Wales'. eurig | eurig.cymru/blog | soundcloud.com/podlediad_clera


Katherine Philips (c.1632 - c.1664)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Norena Shopland

Cafodd Katherine Philips ei geni yn Llundain, ond treuliodd y rhan fwyaf o’i bywyd yng Nghymru. O’i chartref yn Aberteifi ysgrifennodd farddoniaeth a sicrhaodd ei bod yn cael ei chydnabod fel y bardd Prydeinig benyw cyntaf o bwys. Hi oedd y wraig gyntaf hefyd i gael llwyfannu drama’n fasnachol. Roedd hi’n adnabyddus yn ei chyfnod ei hun, ond diflanodd ei gwaith o olwg y byd yn ddiweddarach, a dim ond yn yr 20fed ganrif y sylweddolwyd ei wir werth. Pan ddechreuodd ysgrifenwyr ffeministaidd dynu sylw at ei barddoniaeth cafodd ei harddel fel un o feirdd mwyaf dylanwadol yr iaith Saesneg.

Mae llawer o’r drafodaeth ynghylch barddoniaeth Katherine yn canolbwyntio ar ofyn a oedd hi’n lesbiad ai peidio. Y rheswm am hyn yw bod ei gwaith yn ffocysu’n emosiynol ar fenywod, a’r perthnasoedd nwydwyllt yr oedd hi’n eu cael â nhw. Ni waeth beth fo rhywioldeb Katherine dyma’r cerddi Prydeinig cyntaf sy’n mynegi cariad rhwng dwy fenyw.

Katherine Philips was born in London, but spent most of her life in Wales. From her home in Cardigan she was to write poetry that marked her out as the first significant female British poet, as well as the first woman to have a commercial play staged. Well-known in her own time she fell into obscurity and it was not until the late 20th century that her true worth was realised. When feminist writers began to highlight her poetry she was finally acknowledged as one of the most influential women poets in the English language.

Much discussion around Katherine’s poetry and life concentrates on whether she was or was not a lesbian. For the emotional focus of her poetry was on women and the passionate relationships she had with them. Regardless of Katherine’s own sexual orientation they are the first British poems which express same-sex love between women.

Extract from 'To the Queen of Inconstancy, Regina Collier'

And you kill me, because I worshipp’d you.
But my worst vows shall be your happiness,
And nere to be disturb’d by my distress.
And though it would my sacred flames pollute,
To make my Heart a scorned prostitute;
Yet I’le adore the Authour of my death,
And kiss the hand that robbs me of my breath.

Books

Shopland, N. 2017. Forbidden Lives: LGBT Stories from Wales. Wales. Seren. (See above photo).

Philips, K. 2018. Poems by the Most Deservedly Admired Mrs. Katherine Philips (Classic reprint). England.Forgotten Print.

Thomas, P. Philips, K. 1990. The Collected Works of Katherine Philips: The Matchless Orinda. England. Stump Cross Books.

Orvis, D.L. 2015. Noble Flame of Katherine Philips. U.S.A. Duquesnes University Press.

Links

Jokinen, A. 2003. The Works of Katherine Philips. 

Poetry Foundation. Katherine Philips. 

British Library. Katherine Philips. 

Norena Shopland has a Master’s degree in heritage studies and has worked with leading heritage organisations including National Museums Wales, Glamorgan Archives and Cardiff Story Museum. She has extensively researched the heritage of LGBT people and issues in Wales for 15 years. She devised the first project in Wales to look at placing sexual orientation and gender identity into Welsh history, culminating in the Welsh Pride, the first exhibition exclusively on Welsh LGBT people, allies and events, and managed Gender Fluidity, the first funded transgender project in Wales. Norena arranged for Gillian Clarke to write the first poem in the world by a national or poet laureate celebrating the LGBT people of a country. NorenaShopland


Huw Morys (c.1622 - c.1709)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Eurig Salisbury

Canai Huw Morys yn Gymraeg. Bardd mwyaf yr ail ganrif ar bymtheg. Roedd yn byw ar ffermdy Pont-y-meibion ger y Pandy yn nyffryn Ceiriog. Fe’i claddwyd yn eglwys Llansilin, lle roedd yn warden.

  • Un o’r beirdd olaf i ennill ei fywoliaeth yn canu cerddi i bobl yn ei gymuned.
  • Gwnaeth ddefnydd arloesol o’r gynghanedd ar fesurau rhydd newydd.
  • Canodd gerddi i fwy nag un haen yn y gymdeithas, o’r tlawd i’r mwyaf cefnog.
  • Thomas Parry: ‘Y mwyaf toreithiog, ac ar lawer ystyr y gloywaf ei ddawn o feirdd [yr ail ganrif ar bymtheg] … un o brif feirdd Cymru.’

Huw Morys composed in Welsh and he is considered to be the greatest poet of the 16th century. He lived at Pont-y-meibion farmhouse near Pandy in the Ceiriog valley. He was buried in Llansilin church, where he served as a warden.

  • He was one of the last poets to earn a living composing poetry for his community.
  • He made innovative use of ‘cynghanedd’ in new free metres.
  • He composed poetry for all levels in society, from the poor to the wealthy.
  • Thomas Parry: "the most prolific and in many ways the brightest bardic talent of the seventeenth century – one of the great Welsh poet."

Darn oddi wrth ‘Codi Nant-y-cwm’ (gofyn i grefftwyr adeiladu tŷ i dlodion)

Fi a’m holl gymdeithion,
Os gwir yw gwers y person,
Troed y ffordd i’r nefoedd gu
Yw adeiladu i dlodion.

Extract from ‘To build Nant-y-cwm’ (request for craftsmen to build a house for the poor)

Myself and all my companions,
if the parson’s sermon is true,
the beginning of the road to beloved heaven
is to build for the poor.

Books

Morys, H. Jones, F.M (ed). 2008. Y Rhyfel Cartrefol. Wales. School of Welsh, Bangor University. (See above photo.)

Parry, T. 1962. The Oxford Book of Welsh Verse. England. Oxford University Press.

Eurig Salisbury is an English and Welsh language poet. He graduated from Aberystwyth University in 2004 and 2006, where he now works as a lecturer. He won the Chair at the Urdd Festival in Denbighshire in 2006. Eurig was the first to hold the prestigious position of Bardd Plant Cymru or Welsh Children's Laureate for two years (2011 - 2013). Eurig Salisbury is the Welsh-language editor for 'Poetry Wales'. eurig | eurig.cymru/blog | soundcloud.com/podlediad_clera


Sarah Jane Rees (1839 - 1916)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Norena Shopland

Pan fu farw Sarah Jane Rees ym 1916, dywedodd yr ysgrif goffa yn y Carmarthen Journal y canlynol: “Gall dyn honni’n ddiogel nad yw’r un Gymraes arall wedi bod mor boblogaidd mewn cymaint o feysydd cyhoeddus ag oedd Cranogwen.”

Cranogwen oedd yr enw barddol a ddaeth ag enwogrwydd Sarah – mae’n gyfuniad o ddau air: Sant Crannog, yr enwyd Llangrannog ar ei ôl, a Nant Hawen, yr afon leol – ac yn wir llwyddodd hi i wneud nifer fawr o bethau yn ystod ei bywyd. Roedd hi’n forwr, athro, bardd arobryn, ysgrifennwr a golygydd, a phregethwr lleyg. Yn ystod ei hoes, gwnaeth gryn dipyn i hyrwyddo ysgrifenwyr benyw yng Nghymru, ond nad ydym yn gwybod llawer amdani heddiw.

Trwy ei hysgrifennu y daeth Cranogwen yn enwog, dros nos, bron. Yn 1865, cystadlodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol, y digwyddiad cymdeithasol hwnnw sy’n Gymraeg i’r gwraidd. Yn y Brifwyl yn Aberystwyth, cyflwynodd gerdd o’r enw ‘Y Fodrwy Briodasol’. Rhaid i bob awdur ddewis ffugenw, ac felly pan ddaeth i’r golwg mai menyw oedd wedi ennill, roedd pawb yn synnu. Roedd hi wedi bod yn cystadlu yn erbyn ysgrifenwyr gwryw enwog a chydnabyddedig.

When Sarah Jane Rees died in 1916 Carmarthen Journal’s obituary said “It can safely be claimed that no other Welsh woman enjoyed popularity in so many public spheres as Cranogwen did."

Cranogwen was the bardic name for which Sarah was to become famous - a combination of Saint Cranog after whom Llangrannog was named and Hawen the local river, and she certainly covered a lot of ground in her life. She was a sailor, teacher, award winning poet, writer and editor and lay preacher. In her time she did an enormous amount for the advancement of Welsh women writers but today is little known.

It was through her writing that Cranogwen became a celebrity almost overnight. In 1865 she entered that quintessentially Welsh cultural event, the Eisteddfod. At the nationals in Aberystwyth she entered a poem ‘Y Fodrwy Briodasol’ ('The Wedding Ring'). All entries are anonymous and so when it was revealed a woman had won there was genuine shock. She had been competing against established and renowned male writers.

Darn oddi wrth 'Fy Ffrynd'

Ah! Annwyl chwaer, ‘r wyt ti i mi,
Fel lloer I’r lli, yn gyson;
Dy ddilyn heb orphwyso wna
Serchiadau pura’m calon.

Extract from 'My Friend'

Oh! My dear sister, you to me
As the moon to the sea, constantly,
Following you restlessly are
My heart’s pure affections.

Books

John, A.V. 2011. Our Mothers' Land: Chapters in Welsh Women's History, 1830-1939. Wales. University of Wales Press.

Jones, D.G. 1981. Cranogwen: Portread Newydd. Wales. Gomer Press. (out of print.)

Links

Matthews, C. BBC Wales. 2019. Hidden Heroines. 

Carradice, P. BBC Wales. 2013. Sarah Jane Rees, schoolteacher and poet.

WENWales. Sarah Jane Rees "Cranogwen".

 

Norena Shopland has a Master’s degree in heritage studies and has worked with leading heritage organisations including National Museums Wales, Glamorgan Archives and Cardiff Story Museum. She has extensively researched the heritage of LGBT people and issues in Wales for 15 years. She devised the first project in Wales to look at placing sexual orientation and gender identity into Welsh history, culminating in the Welsh Pride, the first exhibition exclusively on Welsh LGBT people, allies and events, and managed Gender Fluidity, the first funded transgender project in Wales. Norena arranged for Gillian Clarke to write the first poem in the world by a national or poet laureate celebrating the LGBT people of a country. NorenaShopland


John Ceiriog Hughes (1832 - 1887)

Cafodd John Ceiriog Hughes ei eni ar fferm yn edrych dros bentref Llanarmon Dyffryn Ceiriog yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Gadawodd yno i fynd i Fanceinion yn 1849, ble gweithiai fel rheolwr rheilffordd rhwng Manceinion a Llundain. Ychydig wedi hynny, cymerodd swydd fel clerc yn Llundain. Yn ddiweddarach, symudodd i orsaf reilffordd Caersws a gweithiodd yno am weddill ei oes.

Cymerodd ei enw barddol o afon yn llifo’n agos i’w gartre’, Afon Ceiriog. Teitl ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, wedi’i gyhoeddi yn 1860, oedd 'Oriau’r Hwyr' ('Evening Hours'). Dylanwadwyd ar ei waith gan y Gymru wledig, a chan berseinedd barddoniaeth ac alawon gwerin Cymraeg, yn enwedig y rhai a oedd yn deffro atgofion bore oes.

Yn ystod y cyfnod a dreuliodd yn Lloegr, dylanwadwyd ar Ceiriog gan y Cymry John Hughes, R.J. Derfel ac Idris Fychan, oedd yn aelodau o gymdeithas lenyddol. Roedd Idris Fychan yn arfer canu’r delyn, offeryn cerdd traddodiadol oedd yn cael ei ddefnyddio i gyfeilio i farddoniaeth Gymraeg ganoloesol. Roedd R.J. Derfel yn gefnogwr pybyr o hanes, iaith a diwylliant Cymru. Mae’u dylanwad i’w gweld yn y llyfr 'Cant o Ganeuon: Yn Cynwys, Y Gyfres Gyntaf o Eiriau ar Alawon Cymreig', y gyntaf o bedair cyfrol (y cyhoeddwyd dim ond un ohonyn nhw).

  • O bryd i’w gilydd, cyfeirir ato fel  ‘Robert Burns barddoniaeth Gymraeg’.
  • Cafodd ei hudo gan ganeuon gwerin Cymraeg, ac ysgrifennodd gerddi telynegol yn dilyn eu rhythm. Mae’r rhain yn cynnwys 'Dafydd y Garreg Wen'.

John Ceiriog Hughes was born on a farm overlooking the village of Llanarmon Dyffryn Ceiriog in North-East Wales. He left for Manchester in 1849 where he worked as a railway manager between Manchester and London. Shortly after he took a job as a clerk in London. In later life, he moved to Caersws railway station where he worked until his death.

He took his bardic name from a river that ran close to his home, the River Ceiriog. His first collection of poetry, published in 1860, was called 'Evening Hours' or 'Oriau’r Hwyr'. His work was influenced by rural Wales and the musicality of Welsh poetry and folk tunes, particularly those that invoked memories of childhood.

During his time in England, Ceiriog was influenced by Welshmen John Hughes, R.J.Derfel and Idris Fychan who were members of a literary society. Idris Fychan played the harp, a traditional instrument used to accompany medieval Welsh poetry. R.J.Derfel was a staunch promoter of Welsh history, language and culture. Their influence can be seen in 'Cant o Ganeuon: Yn Cynwys, Y Gyfres Gyntaf o Eiriau ar Alawon Cymreig', the first of four volumes (only one of which was published).

  • He is sometimes referred to as 'the Robert Burns of Welsh poetry'.
  • He was fascinated by Welsh folk songs and wrote lyrical poems to their rhythm. These included 'David of the White Rock' or 'Dafydd y Garreg Wen'.

Extract from 'Alun Mabon'

The mighty mountains changeless stand.
Tireless the winds across them blow;
The shepherd's song across the land
Sounds with the dawn so long ago.

Books

Conran, T. 2017. Welsh Verse. Wales. Seren. (See above photo.)

Links

Jones, D.G. The Dictionary of Welsh Biography. 1959. Hughes, John (Ceiriog) (Ceiriog; 1832-1887), poet.

Welsh Icons News. 2019. John Ceiriog Hughes. 


T.H. Parry-Williams (1887 - 1975)

Cerddi TH Parry-Williams

Cafodd T.H. Parry-Williams ei eni yn Rhyd-Ddu, Eryri, a daeth o deulu o lenorion. Roedd ei dad, Henry Parry-Williams, wedi ennill clod yn yr Eisteddfod, ac roedd Ann, ei fam, yn chwaer i gynganeddwr uchel ei fri. Bardd adnabyddus ledled Cymru hefyd oedd R.Williams Parry, ac roedd yntau’n gefnder i T.H. Parry-Williams.

Mynychodd T.H. Parry-Williams Brifysgol Cymru, Aberystwyth, ble y daeth yn athro’n ddiweddarach. Aeth yn ei flaen i fynychu Coleg Iesu, Rhydychen ym 1909, gan astudio geiriau benthyg Saesneg yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd yr ymchwil hwn o dan y teitl, ‘The English Element in Welsh’. Dim ond ym 1931 y cyhoeddwyd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, ‘Cerddi’. Mae chwe chyfrol bellach o gerddi a thraethodau’n cynnwys y rhan fwyaf o’i waith creadigol, 'Olion' (1935), 'Lloffion' (1942), 'O'r Pedwar Gwynt' (1944), 'Ugain o Gerddi' (1949), 'Myfyrdodau' (1957) a 'Pensynnu' (1966). Cafodd y traethodau’u casglu at ei gilydd yn 'Casgliad o Ysgrifau’ ym 1984, a’r cerddi yn 'Casgliad o Gerddi' dair blynedd yn ddiweddarach.

Ysgrifennodd erthyglau academaidd, a daeth yn ffigwr adnabyddus ar y teledu a’r radio. Roedd e’n arfer chwarae rhan weithredol mewn cymdeithasau Cymraeg eu hiaith, yn cynnwys Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, ac Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion. Cafodd T.H. Parry-Williams ei urddo’n farchog ym 1958.

  • Fel plentyn ysgol, dechreuodd ysgrifennu dyddiadur manwl, arfer y daliodd ato weddill ei oes.
  • Roedd yn wrthwynebwr cydwybodol yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chyhoeddodd gerddi yn y cylchgrawn heddychol, 'Y Deyrnas'.
  • Ysgrifennodd mewn cwpledi sy’n odli, ac ar ffurf soned.
  • Teithiodd yn eang; astudiodd ym Mhrifysgol Freiburg (yr Almaen), ac aeth e i Ogledd a De America, ymhlith mannau eraill.

T.H.Parry-Williams was born in Rhyd-Ddu, Snowdonia. He came from a literary family. Henry Parry-Williams, his father, had been successful in the Eisteddfod and Ann, his mother, was the sibling of a celebrated strict metre poet. T.H Parry-Williams’ first cousin, R. Parry-Williams, was also a well-known poet in Wales.

T.H Parry-Williams attended The University of Wales, Aberystwyth, where he later became a professor. He went on to attend Jesus College Oxford in 1909 studying English loan words in Welsh. This research was published in 1923 titled 'The English Element in Welsh'. His first volume of poetry, 'Cerddi', wasn’t published until 1931. A further six volumes of poems and essays make up the main body of his creative work, 'Olion' (1935), 'Lloffion' (1942), 'O'r Pedwar Gwynt' (1944), 'Ugain o Gerddi' (1949), 'Myfyrdodau' (1957) and 'Pensynnu' (1966). The essays were collected in 'Casgliad o Ysgrifau' in 1984, and the poems in 'Casgliad o Gerddi' three years later.

He wrote scholarly articles and became a well-known figure on television and radio. He was active in Welsh societies including the Court of the National Eisteddfod and The Honourable Society of Cymmrodorion. T.H Parry-Williams was knighted in 1958.

  • As a schoolboy he started a detailed diary. A habit that he kept until his death.
  • He was a conscientious objector during WWII and published poems in the pacifist journal, 'Y Deyrnas'.
  • He wrote in rhyming couplets and sonnets.
  • He was well-travelled having studied in Freiburg University (Germany) and travelled to South and North America, among others.

Darn oddi wrth 'Hon'

Beth yw’r ots gennyf i am Gymru? Damwain a hap
Yw fy mod yn ei libart yn byw. Nid yw hon ar fap
Yn ddim byd ond cilcyn o ddaear mewn cilfach gefn,
Ac yn dipyn o boendod i’r rhai sy’n credu mewn trefn.

Extract from 'This'

What do I care about Wales? It is just fluke and accident
That I live within her confines. She is no more on a map
Than a small patch of land in the back end of beyond.
And a bit of a pain to those who believe in order.

Books

Parry-Williams, T.H. 2011. Cerddi Rhigymau a Sonedau. Wales Gomer Press. (See above photo.)

Links

Evans, R. The Curious Astronomer. 2011. “Hon” (This) – a poem.

Price, A. Dictionary of Welsh Biography. 2018. Parry-Williams, Sir Thomas Herbert (1887-1975), author and scholar.


Lynette Roberts (1909 - 1995)

Cafodd Lynette Roberts ei geni ym Buenos Aires, yr Ariannin, i rieni o dras Cymreig. Astudiodd Gelf yn The Central School for Arts and Crafts, Llundain. Ym 1939, priododd y bardd o Gymro, Keidrych Rhys, ac ymgartrefodd yn Llanybri. Cyhoeddwyd ei dau gasgliad o gerddi, Poems (1944) a Gods with Stainless Ears: a Heroic Poem (1951) gan Faber and Faber. Roedd T.S. Eliot, golygydd i’r cwmni, yn edmygu’i gwaith.

Ysgrifennodd Lynette Roberts am fywyd pentrefyn Llanybri, yn cynnwys y bobl oedd yn byw ac yn gweithio yn y pentref. Mae’r pynciau yn ei cherddi’n cynnwys erthyliad a byd natur. Roedd ganddi ddiddordeb neilltuol mewn adar.  Dylanwadwyd arni hi gan draddodiadau barddol Cymraeg, ac roedd hi’n eu defnyddio i fynegi’i phrofiadau ynghylch byw ar ffiniau pentref Cymraeg traddodiadol. Ym 1944, ysgrifennodd draethawd byr o’r enw ‘Village Dialect’ oedd yn mynegi’r brwdfrydedd hwn. Roedd arddull ei hysgrifennu’n arloesol, a dim ond yn ddiweddar y mae’i gwaith wedi derbyn y gydnabyddiaeth y mae’n ei haeddu. Mae barddoniaeth Lynette yn tynnu ar brofiad synhwyraidd dwys i ddangos bywyd yn y Gymru wledig yn ystod y cyfnod o ddatblygu technegol sylweddol a ddigwyddodd yn yr Ail Ryfel Byd. Gellir gweld esiampl o’r arddull hon yn ‘Air Raid on Swansea’ (1941). Mae’r gerdd yn cyfuno’i hiaith fywiog â’r arswyd technegol oedd wedi tarfu ar gefn gwlad llonydd Cymru.

Roedd Lynette Roberts a Robert Graves yn gohebu gyda’i gilydd. Yn aml byddai’r naill yn helpu’r llall i ddatblygu syniadau a cherddi. Roedd hi’n arfer ysgrifennu llythyrau personol a phreifat at y bardd Alun Lewis. Mae 'Poem from Llanybri' (1944) yn gwahodd Alun Lewis i ymweld â hi yn ei chartref yn Llanybri. Roedd hi’n ffrind i Elizabeth Sitwell, Vernon Watkins, a beirdd enwog o Gymru oedd yn ffynnu yn yr 20fed ganrif.

  • Dylan Thomas oedd y gwas yn ei phriodas . Diddymwyd ei phriodas ym 1948.
  • Yn hwyrach yn ei hoes, ymunodd â Thystion Jehofa.
  • Ym 1956, torrodd ei nerfau, a threuliodd gyfnodau mewn ysbytai meddwl.

Lynette Roberts was born in Buenos Aires, Argentina from parents of Welsh ancestry. She studied Art at The Central School for Arts and Crafts, London. In 1939, she married Welsh poet Keidrych Rhys and settled in Llanybri. Her two poetry collections, Poems (1944) and Gods with Stainless Ears: a Heroic Poem (1951) were published by Faber and Faber, whose editor, T.S Eliot, was an admirer of her work.

Lynette Roberts wrote about village life in Llanybri, including the people who lived and worked in the village. The subjects of her poetry include miscarriage and the natural world. She was particularly interested in birds. She was influenced by Welsh poetic traditions and used them to express her experiences of living on the borders of a traditional Welsh village. In 1944, she wrote a short essay called 'Village Dialect' that expressed this enthusiasm. Her writing style was innovative and it is only recently that she has begun to receive the recognition that her work deserves. Lynette's poetry draws on an intense sensory experience to depict life in rural Wales during the technological burst that occurred during WWII. An example of this style can be seen in 'Air Raid on Swansea' (1941). The poem fuses her vibrant use of language with the technological terror that had descended upon the quiet countryside of Wales.

Lynette Roberts and Robert Graves exchanged correspondence, often assisting each other with the development of ideas and poems. She held an intimate correspondence with poet, Alun Lewis. 'Poem from Llanybri' (1944) is an invitation to Alun Lewis to visit her at home in Llanybri. She was friends with Elizabeth Sitwell, Vernon Watkins and other notable Welsh poets of the 20th century.

  • Dylan Thomas was best man at her wedding. Her marriage dissolved in 1948.
  • In later life she became a Jehovah’s Witness.
  • In 1956 she suffered a mental breakdown and spent time in mental institutes.

Extract from 'Poem from Llanybri'

Then I'll do the lights, fill the lamp with oil,
Get coal from the shed, water from the well;
Pluck and draw pigeon, with crop of green foil
This your good supper from the lime-tree fell.

Books

Roberts, L. McGuinness, P (ed). 2005. Lynette Roberts Collected Poems. England. Carcanet Press. (See above photo.)

McAvoy, Siriol (ed). 2019. Locating Lynette Roberts: Always Observant and Slightly Obscure. Wales. University of Wales Press.


Mererid Hopwood (1964 - present)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Aneirin Karadog

Wedi ei geni a’i magu yng Nghaerdydd, mae gwreiddiau teuluol Mererid Hopwood yn Sir Benfro.  Wedi cael ei haddysg yn Ysgol uwchradd Llanhari ac yna ym Mhrifysgol Aberystwyth, aeth ymlaen i ddatblygu gyrfa fel ieithydd dawnus sy’n arbenigo mewn Sbaeneg ac Almaeneg. Yng nghanol y 1990au, gan dynnu ar ei dawn fel ieithydd, dysgodd gynganeddu mewn gwersi a sefydlwyd gan y Prifardd Tudur Dylan a Geraint Roberts, Ysgol Farddol Caerfyrddin.

Yn ddigon buan daeth yn agos at gipio’r Gadair yn Eisteddfod Ynys Môn, 1999 cyn mynd ymlaen i’w hennill yn Eisteddfod Genedlaethol Dinbych, 2001 – y fenyw gyntaf erioed i gyflawni’r gamp.  Canodd awdl oedd yn trin deunydd na fu canu arno cynt yn hanes wrywaidd cystadleuaeth y gadair, sef y pwnc o feichiogi, geni babi ac yna’r brofedigaeth yn sgil colli’r plentyn.  Aeth ymlaen wedyn i dorri record arall, drwy fod y fenwy gyntaf i wneud y trebl, sef ennill y Gadair, y Goron a’r Fedal Ryddiaith.

“Yn y darn rhwng gwyn a du
Mae egin pob dychmygu”

Mae Mererid, trwy ei gwaith fel academydd, darlledwr, Prifardd ac awdur wedi dod yn enw cyfarwydd i gynulleidfaoedd yng Nghymru a thu hwnt. Mae’r Prifardd Alan Llwyd wedi sôn am bwysigrwydd Symlder Dyfnder mewn mynegiant barddol ac mae canu Mererid yn ymgorffori’r cysyniad hwn gyda’i cherddi sydd ar y cyfan yn ddealladwy o’r darlleniad cyntaf gan lwyddo i gynnwys dyfnder athronyddol.  Mae’n aelod disglair o staff Prifysgol Cymru Dewi Sant, wedi cyhoeddi nifer o lyfrau i blant a hefyd yn gwneud argraff yn ddiweddar gyda phrosiectau mawrion fel y gwaith comisiwn, Cantata Memoria, a grewyd ar y cyd gyda Karl Jenkins i gofio trychineb Aberfan, a’r sioe Eisteddfodol gyda Robert Arwyn a Bryn Terfel, i gofio Paul Robeson, ‘Hwn Yw Fy Mrawd’.

Mae Mererid Hopwood hefyd yn aelod blaenllaw o Gymdeithas y Cymod ac yn ymgyrchu’n angerddol dros heddwch.

  • Enillydd y Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol, Dinbych, 2001.
  • Enillydd y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Meifod, 2003.
  • Cyhoeddodd ‘Singing in Chains’ (Gwasg Gomer), cyflwyniad i’r gynghanedd dryw gyfrwng y Saesneg yn 2004.
  • Bardd Plant Cymru 2005-2006.
  • Enillydd y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 2008.
  • Cyhoeddodd 'Nes Draw’ (Gwasg Gomer), ei chyfrol gyntaf o gerddi, yn 2015.

Although born and brought up in Cardiff, Mererid Hopwood’s family roots are in Pembrokeshire. Having been educated in Llanhari secondary school and then in Aberystwyth University, she went on to pursue a career as a talented linguist specialising in Spanish and German. In the mid-1990s, drawing on her linguistic skill, she learned to fashion cynghanedd in classes established by the Chief-bard Tudur Dylan and Geraint Roberts, of Carmarthen Bardic School.

Soon enough she came close to seizing the Chair in the Anglesey Eisteddfod in 1999, before going on to win it in the Denbigh National Eisteddfod in 2001 – the first ever woman to achieve the feat. She composed an awdl (that is, an ode in strict metre), dealing with material that had not been touched upon previously in the masculine history of the chair competition, namely the topic of pregnancy, giving birth to a baby, and then the bereavement in the wake of losing the child. She then went on to break another record, by being the first woman to “win the triple” namely to win the Chair, the Crown, and the Prose Medal.

“In the spot between white and black
Are the buds of all imagining.”

Mererid, through her work as academic, broadcaster, Chief-bard and author, has become a familiar name to audiences in Wales and beyond. The Chief-bard Alan Llwyd has talked about the importance of the Simplicity of Depth in poetic expression, and Mererid’s composition embodies this concept in her poems which on the whole are comprehensible on the first reading, succeeding to contain philosophical depth. She is a dazzling member of staff at the University of Wales Trinity Saint David, having published a number of books for children, who is also making an impression lately with big projects such as the commissioned work, Cantata Memoria, which was created jointly with Karl Jenkins to commemorate the Aberfan disaster, and the Eisteddfod show with Robert Arwyn and Bryn Terfel, to commemorate Paul Robeson, ‘Hwn Yw Fy Mrawd’ (‘This Is My Brother’).

Mererid Hopwood is also a leading member of the Fellowship of Reconciliation (Cymdeithas y Cymod), and campaigns passionately for peace.

  • Winner of the Chair in the National Eisteddfod, Denbeigh, 2001.
  • Winner of the Crown in the National Eisteddfod, Meifod, 2003.
  • Published ‘Singing in Chains’ (Gwasg Gomer), an introduction to cynghanedd through the medium of English in 2004.
  • Children’s Poet Laureate, 2005-2006.
  • Winner of the Prose Medal in the National Eisteddfod, Cardiff, 2008.
  • Published 'Nes Draw’ (‘Further Away’) (Gwasg Gomer), her first volume of poems, in 2015.

Darn oddi wrth 'Ni Ŵyr Neb'

Ni ŵyr neb pa liw yw’r nos
I arall, ac er aros
Yn dynn, dynn, ni all `run dau
Hawlio mai’r union olau
Sydd i’w dydd...

Extract from Ni Ŵyr Neb'

No one knows what colour the night is
To others, and however close they come
No two can ever agree on what precise light
Lies on the day…

Books

Hopwood, M. 2009. O Ran. Wales. Gomer Press. (See above photo.)

Hopwood, M. 2015, Nes Draw. Wales. Gomer Press.

Links

Hopwood, M. Wales Arts Review. 2018. Language Journeys: Mererid Hopwood.

University of Wales, Trinity St.David. Professor Mererid Hopwood. 



Twm Morys (1961 - present)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Aneirin Karadog

Bardd, Awdur, Athro, Ieithydd, Darlledwr.

Cafodd Twm Morys ei eni yn Rhydychen, addysgwyd ef yn Aberhonddu ac Aberystwyth, ac mae’n gallu honni hawl ar sawl man. Mae wedi teithio’n helaeth ond mae’i galon a’i enaid yn perthyn i Eifionydd.

“Gwell bod Cymro’n Eifionydd
Nag ar y daith i Gaerdydd.”

Mab i’r ysgrifennwr teithio adnabyddus Jan Morris yw Twm, a dechreuodd ei yrfa broffesiynol yn gweithio am gyfnod byr fel ymchwilydd i BBC Cymru.  Yn fuan, dechreuodd ddatblygu ei yrfa greadigol ei hunan, wrth ennill clod trwy sefydlu’i fand gwerin-roc, 'Bob Delyn a’r Ebillion', ef yw’r prif gyfansoddwr a chanwr, ac mae hefyd yn canu’r delyn ac offerynnau eraill. Dysgodd Morys sut i gynganeddu yn Ysgol Uwchradd Aberhonddu, ac mae’i feistrolaeth ar y ffurf gelfyddydol hon, ynghyd â’i steil llafar naturiol, yn gwneud i’w ysgrifennu deimlo’n gyfoes, ond eto, yn dragwyddol o glasurol mewn ffordd unigryw.

Mae’n gallu siarad Llydaweg yn rhugl, ac roedd yn byw yn Llydaw pan gyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, ‘Ofn fy het’. Ar ôl dychwelyd i Gymru, daeth yn aelod blaengar o grŵp o feirdd a deithiodd o gwmpas Cymru i berfformio’u gwaith, a threfnodd  ddigwyddiadau barddoniaeth fyw oedd yn boblogaidd yn y 1990au. Roedd y grŵp yn cynnwys Myrddin ap Dafydd, Iwan Llwyd, Ifor ap Glyn, Meirion Macintyre Huws a Geraint Lovgreen, ymhlith rhai eraill. Yn y 1990au hwyr, aeth i deithio o gwmpas De America a pherfformio’i farddoniaeth, gyda ffrind a chyd-Brifardd, y diweddar Iwan Llwyd. O ganlyniad, cyhoeddwyd ‘Eldorado’, fel casgliad o farddoniaeth, a rhaglen ddogfen ar S4C yn cynnwys perfformiadau o’r cerddi ar hyd y daith. Mae Morys wedi cymryd rhan mewn llawer o Ymrysonau yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ac wedi bod yn aelod o sawl tîm sy’n cystadlu yn Nhalwrn y Beirdd.

Mae Morys yn gyflwynydd profiadol ar Deledu a Radio, ac wedi cyflwyno rhaglen ddogfen ar Radio 4 am gynghanedd yn ddiweddar, ‘To Rhyme and Chime for a Chair’. Mae wedi cyfieithu a lleisio rhaglen am Ryfel Fietnam i S4C.

  • Enillydd y Gadair – Eisteddfod Genedlaethol, Meifod, 2003.
  • Bardd Plant Cymru, 2012-2013.
  • Golygydd 'Barddas' , y cylchgrawn barddoniaeth ers 2012.
  • Casgliadau o gerddi wedi’u cyhoeddi:
    • 'Ofn fy het', Cyhoeddiadau Barddas, 1995
    • 'Eldorado' – Twm Morys ac Iwan Llwyd, 2, Cyhoeddiadau Barddas, 2002.
  • Disgyddiaeth:
    • 'Gedon', 1992 (Crai),
    • 'Gwbade Bach Cochlyd', 1996 (Crai),
    • 'Sgwarnogod Bach Bob', 2003 (Sain),
    • 'Dore', 2004 (Sain),
    • 'Dal i ‘Redig Dipyn Bach', 2017 (Sain).

Poet, singer, musician, broadcaster, linguist, editor.

Twm Morys was born in Oxford, educated in Brecon and Aberystwyth, and he can lay claim to many a place. He has travelled far and wide but his heart and soul belongs to Eifionydd.

“Better an Eifionydd Welshman
Than one who’s Cardiff-bound”

The son of the heralded travel writer, Jan Morris, he started his professional career with a brief spell as a researcher for BBC Cymru. Twm Morys soon began to forge his own creative career and making a name for himself by starting his folk-rock band, 'Bob Delyn a’r Ebillion' in which he is the principal composer, singer, and also plays the harp and other instruments.  Having learned how to write in cynghanedd in Brecon High School, Morys’ mastery of the art form coupled with his natural and oral style makes his writing contemporary, yet timelessly classical in a unique way.

A fluent Breton speaker, he was living in Brittany when he published his first volume of poetry, ‘Ofn fy het’. Having returned to Wales he became a prominent member of a group of poets that went on poetry tours of Wales and  organised live poetry events that were popular in the 1990s. The group included Myrddin ap Dafydd, Iwan Llwyd, Ifor ap Glyn, Meirion Macintyre Huws and Geraint Lovgreen, amongst others.  In the late 90s he embarked on a poetic tour of South America with fellow Prifardd and Friend, the late Iwan Llwyd.  The result, 'Eldorado' was published as a collection of poetry and as a documentary for S4C containing performances of many poems along the way.  Morys has also taken part in many an Ymryson in the National Eisteddfod and has been in various Talwrn y Beirdd teams.

An experienced presenter on TV and Radio, Morys has most recently presented a documentary on Radio 4 about cynghanedd, ‘To Rhyme and Chime for a Chair’ and has translated and voiced a programme on the Vietnam War for S4C.

  • Chair winner – National Eisteddfod, Meifod, 2003.
  • Bardd Plant Cymru (Children’s Poet of Wales), 2012-2013.
  • Editor of 'Barddas' poetry magazine since 2012.
  • Poetry Publications:
    • 'Ofn fy het', Cyhoeddiadau Barddas, 1995,
    • 'Eldorado' – Twm Morys and Iwan Llwyd, 2, Cyhoeddiadau Barddas, 2002.
  • Discography:
    • 'Gedon', 1992 (Crai),
    • 'Gwbade Bach Cochlyd', 1996 (Crai),
    • 'Sgwarnogod Bach Bob', 2003 (Sain),
    • 'Dore', 2004 (Sain),
    • 'Dal i ‘Redig Dipyn Bach', 2017 (Sain).

Darn oddi wrth 'Dod Adre'

Blinais ar wib olwynion
Yn cyrchu, laru ar lôn
Wledydd y byd o lydan
Y bûm i arni `mhob man...

Extract from 'Dod Adre'

I wearied of the squeak of wheels
Setting forth, I had my fill
Of country lanes the world over
That I was on everywhere…

Books

Llywd, I. Morys, T. 1999. Eldorado. Wales. Gwasg Carreg Gwalch. (See above photo.)

Links

British Council: Literature. Twm Morys.

Morys, T. Cerdd Dafod: a poet introduces a Welsh metrical tradition.


Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324

Aneirin Karadog is a poet, broadcaster, performer and linguist. He was the Children's Poet of Wales (2013). Aneirin won the chair at the National Eisteddfod in Monmuthshire (2016). He is a rapper and a member of the bands, 'Genod Droog' and 'Diwygiad'. NeiKaradog | soundcloud.com/podlediad_clera


Natalie Ann Holborow (1990 - present)

Rhyddhawyd casgliad cyntaf o gerddi Natalie Ann Holborow, ‘And Suddenly You Find Yourself’, gan Parthian yn 2017. Cafodd y casgliad ei lansio yng Ngŵyl Lyfrau Kolkata fel rhan o’r prosiect o’r enw 'The Valley, The City, The Village' (yma, roedd ysgrifenwyr o Gymru ac India yn teithio rhwng y ddwy wlad, gan brofi diwylliannau eraill trwy ysgrifennu).

Mae gan Natalie ymwybyddiaeth gymdeithasol gref ac mae’n defnyddio ei barddoniaeth i gyfathrebu â’i darllenwyr am bynciau pwysig nad ydyn nhw’n cael eu trafod yn aml, gan ddefnyddio iaith glir a gonest. Mae hi’n ysgrifennu am ei phrofiadau’n byw gyda Diabetes Math 1, bywyd cartref, a pherthnasau teuluol. Mae’i harddull farddol yn gadael argraff ddofn, a bydd y delweddau y mae’n eu creu’n aros yn hir yn y cof ar ôl i chi daro arnyn nhw. Mae’i harddull ysgrifennu’n fywiog a chyffrous, ac mae ar bob tudalen ddelweddau afluniedig o realiti sy’n farddoniaeth athrylithgar.

“Gwae i’r sawl a ddaw i’r casgliad hwn heb fod wedi rhagweld nad anorthrech mohonom ni, ac yn wir, mai marwol ydym ni i gyd, heb os.  Byddwch chi’n gadael, o leiaf, wedi cael eich argyhoeddi o’r ffaith (brinnach) nad oes rhaid i ddyn esgus ei fod yn anfarwol, ychwaith. Cyflwyniad ysblennydd o brofiad dynol ydyw, sy’n onest ac emosiynol, yn llawn atalfeydd a cholled a dryswch a chariad. Ai wedi ceisio cyrraedd y lleuad y mae Holborow? Ie, ac mae hi wedi glanio, crwydro dros ei wyneb, plymio i’r craterau, a hel coflaid o sêr wrth fod i fyny yno.” Wales Arts Review (gweler y dolenni isod).

  • Mae’i barddoniaeth wedi ymddangos yn 'The Stinging Fly' a 'New Welsh Review'.
  • Enillodd hi The Terry Hetherington Award a’r Robin Reeves Prize (2015).
  • Yn 2017, dechreuodd Natalie blog o’r enw Running on Insulin am fyw gyda Diabetes Math 1.
  • Mae hi wedi’i hysbrydoli gan ysgrifenwyr fel Dylan Thomas a Sylvia Plath.

Natalie Ann Holborow's debut poetry collection, ‘And Suddenly You Find Yourself’ was released by Parthian in 2017. The poetry collection was launched in Kolkata Book Festival as part of 'The Valley, The City, The Village' project (the project had writers from Wales and India travel between the two countries engaging with different cultures through writing).

Natalie is a socially conscious writer and she uses poetry to engage with her readers about important issues that are rarely discussed, and she does so using open and honest language. She writes about her experiences of living with Type 1 Diabetes, domestic life and familial relationships. Her poetic style leaves a deep impression and the images created echo long after reading. Her writing style is refreshing and exciting, every page is a distorted reality of poetical brilliance.

“Woe betide anyone who comes to this collection without the foresight that we’re not invincible and are indeed very much mortal. You’ll leave, at least, with the (rarer) conviction that nor do we need to pretend we are. It’s an honest, moving panoply of human experience, full of hiccups and loss and confusion and love. Shoot for the moon? Holborow has landed, roamed its face, dipped into the craters, and gathered an armful of stars while up there.” Wales Arts Review (see links below).

  • Her poetry has appeared in 'The Stinging Fly' and 'New Welsh Review'.
  • Winner of The Terry Hetherington Award and Robin Reeves Prize (2015).
  • In 2017, Natalie started a blog called Running on Insulin about living with Type 1 Diabetes.
  • She has been inspired by writers such as Dylan Thomas and Sylvia Plath.

I knuckled the question into the wall
Which dragged on between us, searched
With my palms for your warmth.

Books

Holborow, N. 2017. And Suddenly You Find Yourself. Wales. Parthian. (See above photo.)



Sophie McKeand (1976 - present)

Cyflwyniad gan / Introduction by: Natalie Ann Holborow

Natur. Gwleidyddiaeth. Ysbrydolrwydd. Dynoliaeth. Cymuned. Unigoliaeth. Angerdd. Gwyleidd-dra.

Byddai’n bosibl i fi ddal ati i restru’r geiriau sy’n codi yn fy meddwl pan fydda i’n meddwl am Gymru a’i chynhyrchion barddol cyfoethog; rydym yn adnabyddus am ein canu, ein hysbryd, ein synnwyr o gymuned.

A dyna pam y byddai’n afresymol ystyried beirdd cyfoes Cymru heb grybwyll Sophie McKeand, sy’n fardd arobryn ac awdur Ieuenctid Cymru. Mae’r cerddi yn 'Rebel Sun' yn fflachio ar draws y dudalen, fel nentydd yn llawn breuddwydion hylifol, sydd wedyn yn ffrwydro’n ddisyfyd o’r dyfroedd aflonydd fel haid o ddrudwyod yn crafangu’u ffordd i ganmol yr Haul Heriol ym mhob un ohonom ni.

Ond eto i gyd, mae clywed gwaith McKeand, yn llawn cryfder a pherseinedd syfrdanol wrth iddo gael ei ddarllen yn uchel, yn dyrchafu’r cerddi nes eu bod nhw’n dod yn rhywbeth mwy na geiriau’n unig:  dyma gerddi sy’n gyforiog o nerth, o ymdrech, am y llais unigol ym mhob grŵp sy’n llwyddo i gael ei glywed, o’r diwedd.

Mae Sophie McKeand yn defnyddio’i geiriau i’n golchi ni â golau’r Rebel Sun sy’n bresennol ym mhob un ohonom ni – a dyna pam roedd ei rôl fel Awdur Ieuenctid Cymru (2016 – 2018) mor bwysig i oleuo llwybr i do newydd o feirdd. Mae McKeand yn enaid o Gymru’n teithio’r byd yn ei fan, sy’n ein dysgu nid dim ond i werthfawrogi’n gwreiddiau ni yng Nghymru, ond hefyd, i dyfu fel blagur, ymledu fel blodau gwylltion, ac anturio drwy’r byd ehangach sy’n aros o’n cwmpas ni.

Nature. Politics. Spirituality. Humanity. Community. Individuality. Passion. Humility.

I could go on listing the words that spring to mind when I think about Wales and its rich poetic offerings; we are known for our song, our soul, our sense of community.

Which is why it would be absurd to consider the contemporary poets of Wales without giving a mention to Sophie McKeand, award-winning poet and Young People’s Laureate for Wales (2016-2018). On the page, the poems in 'Rebel Sun' hiss along the page like streams in their dreamlike fluidity, only to burst like a sudden flush of starlings, grasping out of the tumbling waters to praise the Rebel Sun in all of us.

Yet, hearing McKeand’s work aloud, in all its startling musicality and power, elevate the poems into something more than mere words: these are poems of power, of action, of the individual voice in every group, finally making itself heard.

Sophie McKeand uses her words to wash us with the light of the Rebel Sun present in all of us – which is why her role as Young People’s Laureate of Wales (2016-2018) was so vital to lighting the way for a future generation of poets. A Welsh soul travelling the world in her van, McKeand teaches us not only to appreciate our Welsh roots, but to grow like shoots, spread like wildflowers, and explore the wider world waiting all around us.

The eyes of a tiny woman who dreamed of trees
Were wrenched open by madness,
These images caused her to shrink from people so that
Some days she could not bear to exist
And hid inside a nut.

Books

McKeand, S. 2017. Rebel Sun. Wales. Parthian. (See above photo.)

Links

McKeand, S. SOPHIE McKEAND. 

McKeand, S. 2017. Sophie McKeand - Documenting the life of a community poet.

McKeand, S. Caught by the River. 2018. Shadows and Reflections: Sophie McKeand.

McKeand, S. New Wales Arts Review. 2018. Working Class Poet: Sophie McKeand.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=6fG9UFuxPzo]

Natalie Ann Holborow is a Swansea-born writer of poetry and fiction. She graduated from Swansea University with an MA in Creative Writing (2014). Natalie won the Terry Hetherington Award and the Robin Reeves Prize in 2015. Her debut collection, And Suddenly You Find Yourselfwas published by Parthian in 2017. missholborow


Rhea Seren Phillips rhea_seren is a PhD student at Swansea University studying Welsh poetic forms and metre in the English language. Her poetry has appeared in The Edge of Necessary: Welsh Innovative Poetry 1966-2018, Poetry Wales, Molly Bloom, Envoi, The Lonely Crowd among others. Rhea has written articles for The Conversation and has contributed articles to Parallel.cymru.

Diolch o'r galon i: Norena Shopland, Aneirin Karadog, Eurig Salisbury, yr Athro Ann Parry Owen, Natalie Ann Holborow, Patrick Jemmer (cyfieithydd), Prifysgol Abertawe a Parallel.cymru am gefnogi'r prosiect hwn.

A special thank you to: Norena Shopland, Aneirin Karadog, Eurig Salisbury, Professor Ann Parry Owen, Natalie Ann Holborow, Patrick Jemmer (translator), Swansea University and Parallel.cymru for supporting this project.

]]>
Gwreiddiau Geiriau Cymraeg / Etymology of Welsh Words https://parallel.cymru/geiriau/ Fri, 01 Nov 2019 13:00:27 +0000 https://parallel.cymru/?p=14989

Pam rydyn ni'n dweud 'Cymru'? O ble mae geiriau'n dod? Ydy'r iaith Gymraeg yn gwbl unigryw? Mae deall etymoleg a gwreiddiau iaith yn rhan bwysig o ieithyddiaeth a dysgu iaith. Yma, rydyn ni'n edrych ar etymoleg yr iaith Gymraeg gan ddangos bod ei gwreiddiau ar hyd a lled y byd. 

Gan: Madison Keeping

Why do we say 'Cymru'? Where do words come from? Is the Welsh language completely unique? Understanding the etymology and origins of a language is an important part of linguistics and language learning. Here, we look at the etymology of the Welsh language, showing that its roots spread far and wide across the world.

By: Madison Keeping

Mae Madison Keeping yn fyfyrwraig PhD ym Mhrifysgol Abertawe sy'n ymchwilio defnydd salwch meddwl mewn llenyddiaeth Gymraeg ddiweddar. Ers 2018, mae hi wedi bod yn gweithio yn Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Abertawe fel tiwtor.

Madison Keeping is a PhD student in Swansea University researching the use of mental illness in recent Welsh literature. Since 2018, she has been working in the Welsh Department in Swansea University as a tutor.

Awdur ac ymgyrchydd Heini Gruffudd: “Mae’r dudalen yma’n rhoi cyfle i ddysgwyr a siaradwyr Cymraeg roi eu traed i mewn i ddyfroedd diddorol etymoleg. Mae tarddiad geiriau Cymraeg yn amrywiol- nid mor amrywiol â’r Saesneg wrth gwrs- ac mae deall o ble y daeth geiriau’r iaith yn gymorth mawr i ni i ddeall sut mae’r iaith yn gweithio. Dyma’r ymdrech ddwyieithog ar-lein gyntaf i nodi tarddiad geiriau, ac rwy’n edrych ymlaen at weld y rhestr yn cynyddu.”

Author and campaigner Heini Gruffudd: "This page gives learners and Welsh speakers the chance to put their feet into interesting etymology waters. The origins of Welsh words are varied- not as diverse as English, of course- and understanding where the words of the language came to us is a great help to us to understand how the language works. This is the first online bilingual effort to identify the origin of words, and I'm looking forward to seeing the list increasing."

Yr Athro Steve Morris: “Dyma adnodd hynod werthfawr i bawb sy’n ymddiddori yn yr iaith Gymraeg. Mae gwybod o ble mae geiriau wedi dod yn ein helpu, nid yn unig i ddeall mwy am hanes ein gwlad a sut mae’r iaith yn adlewyrchu’r hanes yna, ond hefyd cyfoeth a chryfder y Gymraeg fel iaith sydd wedi benthyca, ymgyfoethogi ac addasu o ieithoedd eraill ar hyd ei hoes.”

 

Associate Professor Steve Morris: "This is an invaluable resource for all those interested in the Welsh language. Knowing where words have come from help us to not only understand more about the history of our country and how the language reflects that history, but also the wealth and strength of Welsh as a language that has lent, enriched and adapted from other languages throughout its life."

 

Gwreiddiau’r Iaith Gymraeg

Mae gan yr iaith Gymraeg hanes cyfoethog iawn sy'n rhychwantu'r canrifoedd. Cyn y Gymraeg, Brythoneg oedd prif iaith Cymru, Lloegr a de’r Alban, pan ddaeth y Rhufeiniaid yn 43 AD. Daeth y Gymraeg o’r Frythoneg, rywbryd rhwng 400 a 700 AD. Mae barddoniaeth Gymraeg gynnar yn dod o’r cyfnod hwn.

Am fwy o wybodaeth, gweler dysgucymraeg.cymru/amdanom-ni/hanes-y-gymraeg ac erthygl parallel.cymru parallel.cymru/hanes-a-datblygiad-yr-iaith

Origin of the Welsh Language

Welsh has an extremely rich history which spans centuries. It evolved from Brythonic, the main language spoken in Wales, England and Southern Scotland when the Romans invaded in 43AD. Welsh began to emerge as a distinctive language sometime between 400 and 700 AD – early Welsh poetry survives from this period.

For more information, see learnwelsh.cymru/about-us/welsh-language-fast-facts and parallel.cymru’s article parallel.cymru/hanes-a-datblygiad-yr-iaith/?lang=en

Gair Cymraeg / Welsh Word Cyfieithiad / Translation Iaith Benthyg / Borrowed Language Tarddiad ac Ystyr / Etymology and Meaning
Cymru / Cymry Wales / Welsh people Brythoneg / Brythoniccombrogi = com (rhagddodiad sy’n golygu cydwladwr) + brogi (gŵr o’r un wlad)

combrogi = com (prefix which means compatriot) + brogi (fellow countryman)

ll. combrogos
Wales / Welsh Wales / Welsh Germaneg / Germanic


Eingl-Sacsonaidd / Anglo- Saxon (Hen Saesneg / Old English)
Walh (ll. Walha) = (rhywun o dramor / rhywun estron / siaradwr iaith Geltaidd)
(foreigner / stranger / Celtic speaker)


Waelisc = ([pobl] Brythoniaid / Britons)
Wēalas = (tir y Brythoniaid / the Britons’ land)


Yr Elfen Lladin- The Latin Element

Yr Elfen Ladin yn yr Iaith Gymraeg

Fel rydyn ni’n gwybod, mae’r Gymraeg wedi benthyg nifer o eiriau o’r Lladin dros y canrifoedd.

Y dosbarth gyntaf o eiriau benthyg oedd geiriau a berthynai i fywyd / arferion milwrol megis: castell, ffos, llafn, mur, pebyll, saeth.

Yn sgil y rheiny, daeth geiriau a oedd yn ymwneud â masnach a llafur megis : aur, hestawr, mesur, plwm, pwys.

Ond wrth i’r Ymerodraeth Rhufeinig ddod yn fwy cryf, manteisiwyd hefyd ar eu dull o fyw a gwelwyd, cegin, ystafell a ffenestr, gwisgwyd maneg a torch, bwytodd y bobl torth ac yfon nhw, gwin.

Diolch i'r llyfrau Henry Lewis, Yr Elfen Ladin yn yr Iaith Gymraeg, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1943) a Geiriadur Gwasg Prifysgol Cymru  am yr wybodaeth hon.

The Latin Element in Welsh

As we know, Welsh has borrowed many words from Latin over the centuries.

The first group of words were those which belonged to military life and customs such as: castell (castle), ffos (ditch/trench/moat), llafn (blade), mur (wall), pebyll (tents), saeth (arrow).

In the wake of those came words that were related to trade and labour such as: aur (gold), hestawr (=hestor a measure of quantity, two bushels), mesur (measure/quantify), plwm (lead), pwys (pound).

But as the Roman Empire grew in strength, their lifestyle was adopted and things such as cegin (kitchen), ystafell (room) and ffenestr (window) were seen, things such as maneg (glove) and torch (chain/collar) were worn, people ate torth (loaf) and drunk gwin (wine).

Many thanks to Henry Lewis, Yr Elfen Ladin yn yr Iaith Gymraeg, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1943) a Geiriadur Gwasg Prifysgol Cymru  for this information.

Etymoleg allwedd

Lladin / Latin

Gair Cymraeg / Welsh Word Cyfieithiad / Translation Tarddiad / OriginDefnydd mewn ieithoedd eraill / Use in other languages
abadabbot (eg)abbatem / abbāt abat = Hen Gernyweg (Old Cornish)
abbas = Llydaweg Canol (Middle/Medieval Breton)
achoscause / reason (eg)occāsiō
addolito adore / worship / idolise (be)adōrāre
*ansicr / uncertain
addurn ornament / decoration / adornment (eg)adorno adorn = Catalaneg (Catalan)
adorno = Portiwgaleg (Portuguese)
amlnumerous / many (ans)amplus
angel angel (eg)angelus ángel = Catalaneg (Catalan)
angel = Slofeniad (Slovenian)
ángel = Sbaeneg (Spanish)
angel = Swedeg (Swedish)
angoranchor (eg/b)anchoraingor = Hen Wyddelig (Old Irish)
anifail animal (eg)animaliumaneval = Llydaweg Canol a Diwedd (Middle and End of Century Breton)
arfarm / weapon (eg/b)armaarvov = Cernyweg Canol (Middle Cornish)
arm = Hen Wyddelig (Old Irish)
asendonkey / female donkey (eb)asinaasen = Hen Gernyweg (Old Cornish)
asen = Llydaweg Canol (Medieval Breton)
astud attentive / concentrated (ans)astutus > sy’n dod, o bosib, o’r ffurf Ffrangeg (which possibly comes from the French word) astut astut = Llydaweg Canol (Middle Breton)
aur golden (ans)aurum
barf beard (eb)barbabarf = Hen Gernyweg (Old Cornish)
barv = Llydaweg Canol (Medieval Breton)
basshallow / shaol (ans)basusbas = Hen Ffrangeg (Old French)
bas = Saesneg Canol (Medieval English)
bendith blessing (eb)benedictio / benedictum
braich arm (eb/g)bracchiumbrech = Hen Gernyweg (Old Cornish)
braç = Catalaneg (Catalan)
braccio = Eidaleg (Italian)
bresych cabbages (ll)brassica braisech = Gwyddelig (Irish)
cadair chair (eb)cathedra cadar = Llydaweg (Breton)
cathair = Gwyddelig Canol (Medieval Irish)
cathaoir = Gwyddelig
cadira = Catalaneg (Catalan)
cadeira = Portiwgaleg (Portuguese)
cadwynchain (eb)catēna
campfeat / achievement (eb)campus [maes brwydr / battlefield]
canghellorchancellor (eg)cancellāriuscanceller = Catalaneg (Catalan)
kancelár = Slofaciad (Slovakian)
capelchapel (eg)capellacapella = Catalaneg (Catalan)
kapela = Croation
kapell = Swedeg (Swedish)
kapell = Norwyeg (Norwegian)
carchar prison (eg)carcerem carhar = Cernyweg (Cornish)
castell castle (eg)castellum kastell = Llydaweg (Breton)
cau hollow / empty / sunken (ans)cauus
cawscheese (eg)cāseuscáis = Gwyddelig (Irish)
kaas = Iseldireg (Dutch)
cell cell (eb)cella
clochbell (eb)clocca cloch = Cernyweg (Cornish)
cloche = Ffrangeg (French)
glocke = Almaeneg (German)
klocka = Swedeg (Swedish)
cochred (ans)coccum
corffbody (g)corpus corf = Cernyweg (Cornish)
corp = Gwyddelig (Irish)
creadur creature (eg)creātūra
cwmwlcloud (eg)cumulus
cyfftrunk [of tree] (eg)cippusqueff = Llydaweg Canol (Middle Breton)
cyllell knife (eb)cultellus
cysonconsistent (ans)consonuscoson = Hen Lydaweg (Old Breton)
dewinwizard / sorcerer (eg)divinus
diafol Devil (eg) diabolusdiabhal = Gwyddelig
duivel = Iseldireg (Dutch)
diavol = Rwmaneg (Romanian)
diablo = Sbaeneg (Spanish)
disgybllearner / pupil (eg)disciplusdiscebel = Hen Gernyweg (Old Cornish)
draigdragon (eb)dracōdrage = Norweaidd (Norwegian)
dysgu to learn (be)discō
effaitheffect / consequence (eg/b)effectus
eglwys church (eb)ecclesiaeglos = Cernyweg (Cornish)
eclais = Hen Wyddelig (Old Irish)
église = Ffrangeg (French)
eisiau to want (be)exisgŭus (to demand)
estronforeign / alien / stranger (ans + eg)extrāneusestren = Cernyweg (Cornish)
estrangeiro = Portiwgaleg (Portuguese)
etranger = Ffrangeg (French)
estranger = Catalaneg (Catalan)
ffa beans (ll)faba fav / fao = Llydaweg (Breton)
faf / fa = Cernyweg (Cornish)
ffenestr window (eb)fenestra fenêtre = Ffrangeg (French)
venster = Iseldireg (Dutch)
ffrwythfruit (eb/g)fructus
gramadeggrammar (eg)grammătĭca
lleidr / lladrad thief (eg) / theft (eg)llatrōlladre = Catalaneg (Catalan)
ladrón = Sbaeneg (Spanish)
llyfr book (eg)libr(um)liuer = Hen Gernyweg (Old Cornish)
llythrletter (eg)littera
MaiMay (eg)Mensis / MaiiusMai = Ffrangeg (French), Estoneg (Estonian), Rwmaneg (Romanian)
Maj = Swedeg (Swedish)
meddygdoctor (eg)medicusmethek = Cerynyweg Canol (Middle Cornish)
milthousand (rhif / number)mīliamila = Basgeg (Basque)
mil = Catalaneg (Catalan), Sbaeneg (Spanish)
moddway / mode / means (eg)modus
nerfus nervous (ans)nervōsus
nifernumber (eg/b)numerusnyver = Cernyweg Canol (Middle Cornish)
orgrafforthography (eb/g)orthographia
pabpope (eg)pāba
pabelltent (eb/g)papilōpuball = Gwyddelig (Irish)
padellpan / dish / bowl / skillet (eb)patellapadel = Hen Gernyweg (Old Cornish)
pechod sin (eg)peccātumpechet = Llydaweg Canol (Middle Breton)
peccad = Hen Wyddelig (Old Irish)
pêrpears (ll)pira
perygldanger / peril (eg)perīculumperigo = Portiwgaleg (Portuguese)
periklu = Maltese
pericolo = Eidaleg (Italian)
plantchildren (ll)planta
plufeathers (ll)plūmaplume = Ffrangeg (French)
piuma = Eidaleg (Italian)
pluma = Sbaeneg (Spanish)
plyguto bend / bow (be)plicōplygye = Cernyweg Canol (Middle Cornish)
poblpeople (eb)populus pobyl, pobel = Cernyweg Canol (Middle Cornish)
pobl = Llydaweg Canol (Middle Breton)
pont bridge (eb)pons pons = Hen Gernyweg (Old Cornish)
pont = Ffrangeg (French)
porfforpurple (ans)purpuraporpra = Catalaneg (Catalan)
postpost (eg)postis
* Gw. hefyd (see also)
post Saesneg Canol (Middle English) & Hen Ffrangeg (Old French)
prifprincipal / prime / main (ans)prīmus
priodproper / right / approriate (ans)prīvātus
pysgodfish (ll)piscātuspesce = Eidaleg (Italian)
pescado = Sbaeneg (Spanish)
sach sack / bag (eb/g)saccussach = Llydaweg Canol (Middle Breton)
sac = Catalaneg (Catalan)
sac = Ffrangeg (French)
säck = Swedeg (Swedish)
santsaint (eg)santussant = Catalaneg (Catalan)
santo = Eidaleg (Italian)
santo = Portiwgaleg (Portuguese)
sarffserpent (eb/g)sarpans *ffurf llafar (spoken term)
sebonsoapsāpōnsabó = Catalaneg (Catalan)
savon = Ffrangeg (French)
jabón = Sbaeneg (Spanish)
seguridle / lazy (ans)sĕcūrus
selsigsausage (ll)salsīciasilsicq = Llydaweg Canol (Middle Breton)
salsitxa = Catalaneg (Catalan)
seneddparliament *cymharer (compare)
senātus
a Hen Ffrangeg (Old French) = sened
sillafsyllable (eb)syllaba
sychdry (ans)siccussuho = Croatian
suchy = Pwyleg (Polish)
sucho = Slovak
seco = Sbaeneg (Spanish)
synnwyrsense / wisdom (eg/b)sentīre
tafarnpub / tavern (eb/g)taberna*mae nifer o'r ieithoedd Ewropeaidd yn defnyddio'r cystrawen hwn / A number of European Languages use this form:
taverna = Catalaneg (Catalan) a Croatian
taberna = Sbaeneg (Spanish)
tavernă = Rwmaneg (Romanian)
taverna = Eidaleg (Italian)
terfynboundary (eg)terminus
tonwave (eb)tonntonn = Gwyddelig (Irish)
trist sad (ans)trīstis tristis = Llydaweg (Breton)
tríst = Gwyddeleg (Irish)
triste = Ffrangeg (French)
ysbrydghost / spirit (eg)spīritus
ysgolschool (eb)schola
ysgrifena writing (eb)scrībendum
ystafellroom (eb)stabellum
ystyrmeaning (eg/b)historia


Ffrangeg / French

Gair Cymraeg Cyfieithiad Tarddiad Defnydd mewn ieithoedd eraill / Use in other languages
tŵr tower tour túr = Gwyddelig


Beth yw ‘gair cyfansawdd’?

Gair sydd yn cynnwys o leiaf dwy forffem yw gair cyfansawdd e.e. ‘prifathro’, lle mae’r morffemau unigol, ‘prif’ ac ‘athro’ yn gallu sefyll fel geiriau unigol ar eu pennau eu hunain.

Gweler wici.porth.ac.uk/index.php/Gair_cyfansawdd am fwy o wybodaeth.

What is a compound word?

A compound word is a word which contains at least two morphemes ( a unit of a language that cannot be further divided). For example, ‘prifathro’ (headteacher) where the morphemes ‘prif’ (main) ac ‘athro’ (teacher) can stand on their own as individual words.

See wici.porth.ac.uk/index.php/Gair_cyfansawdd for more information.

Geiriau Cyfansawdd / Compound Words

Gair Gymraeg / Welsh Word Cyfieithiad / TranslationCyfansoddiad y gair / Word Formation
AbertaweSwansea (eb)Aber (estuary / mouth) + Tawe (the river Tawe > mouth of the river Tawe
amcangyfrifto estimate (be) /
estimate/estimation (eg)
amcan (target / aim / purpose) + cyfrif (to count)
ansoddair adjective (eg)ansawdd (quality / characteristic) + gair (word)
atalnodpunctuation mark (eg)atal (impediment / hindrance) + nod (mark)
bochdewhamster (eg)boch (cheek) + tew (fat)
bwytyrestaurant (eg)bwyd (food) + (house)
campwaithmasterpiece (eg)camp (accomplishment / achievement) + gwaith (work)
canhwyllbrencandlestick (eg)cannwyll (candle) + pren (wood [piece of])
canmlwyddiantcentenary (eg)cant (hundred) + blwydd (year) + iant
canolbarthmidland (eg)canol (middle) + parth (domain/zone)
canolbwyntfocus (eg)canol (middle) + pwynt (point)
cigfranraven (eb)cig (meat) + brân (crow)
cildroireverse (be)cil (to retreat) + troi (turn)
coedwigforest (eb)coed (trees / wood / lumber) + gwig (wood / forest / grove)
cofnodrecord / entry (eg)cof (memory / recollection) + nod (mark / object)
cofrestrregister (eb)cof (memory) + rhestr (list)
collnodapostrophe (eg) coll (loss) + nod (mark / object)
crefftwaithcraftsmanship (eg)crefft (craft / handicraft) + gwaith (work)
croesairparadox / a crossword (eg)croes (cross) + gair (word)
croesfforddcrossroads (eb)croes (cross) + ffordd (way / road)
cyfeirlyfrdirectory (eg)cyfeirio (to refer) + llyfr (book)
cyfrinairpassword (eg)cyfrin (secret) + gair (word)
cylchgrawnmagazine / periodical (eg)cylch (circle) + grawn (store / accumulation / treasure)
cysylltairconjunction (eg)cyswllt (contact / link) + gair (word)
delfrydideal (eb)delw (image / icon / idol) + bryd (dear one / intent / desire)
doethairapophthegm / aphorism (eg) doeth (wise) + gair (word)
dwyieithogbilingual (ans)dwy (two) + iaith (language) + og
dwylo hands (ll) dwy (two) + llaw (hand)
dyddlyfrdiary / journal (eg)dydd (day) + llyfr (book)
dyffrynvalley (eg) dwfr (water) + hynt (path / course)
ebychnodexclamation mark (eg)ebychu (to exclaim) + nod (mark / object)
eisteddleseat / pew (eg/b)eistedd (to sit) + lle (place)
ffermdyfarmhouse (eg)fferm (farm) + (house)
ffurflenform (eb)ffurf (format) + llen (sheet/curtain)
gemwaithjewellery (eg) gem (jewel) + gwaith (work)
glasgwelltgrass (ll)glas (blue / green in Welsh) + gwellt (grass)
gliniadurlaptop (eg)glin (lap) + cyfrif[iadur] (computer)
grawnwingrapes (ll)grawn (grain / seed) + gwin (wine)
gwaedlifhaemorrhage (eg) gwaed (blood) + llif (flow)
gwefanwebsite (eb/g)gwe (web / internet) + man (site)
gwerslyfrtextbook (eg)gwers (lesson) + llyfr (book)
gwerthfawrvaluable / precious (ans)gwerth (worth) + mawr (big)
gwestyhotel (eg)gwest (lodging) + (house)
gwladgarwrpatriot (eg)gwlad (country) + carwr (lover)
hawlfraintcopyright (eb)hawl (right / permission) + braint (privilege)
heddlupolice (eg)hedd (peace) + llu (throng / host / large number of people / army)
heddwas policeman (eg)hedd (peace) + gwas (servant / attendant)
hwylbrenmast / flagpole (eg)hwyl (sail) + pren (wood / tree)
iachuslawnwholesome (ans)iachus (healthy) + llawn (full)
llawysgrifhandwriting / manuscript (eb/g)llaw (hand) + ysgrif (a writing)
llofruddmurderer (eg)llaw (hand) + rhudd (crimson)
llwydnostwilight (eb)llwyd (grey) + nos (night)
llyfrgell library (eb)llyfr (book) + cell (cell)
maestrefsuburb (eb)maes (field) + tref (town)
mamiaithmother tounge (eb)mam (mum / mother) + iaith (language)
mislifmenses / period (eg)mis (month) + llif (flow)
môr-leidrpirate (eg)môr (sea) +lleidr (thief)
ofergoelsuperstition (eb)ofer (fruitless / vain / unavailing) + coel (belief / credit)
peirianwaithmechanism / machinery (eg/b)peiriant (machine) + gwaith
pêl-droedfootball (eb) pêl (ball) + troed (foot)
penelinelbow (eg/b)pen (head / end) + elin (forearm)
pennodchapter (eb)pen (hhead / end) + nod (note)
pentrefvillage (eg)pen (head / end) + tref (town)
pentwrpile / stack / cluster (eg)pen (head / end) + twr (batch / heap)
penwythnosweekend (eg/b)pen (head / end) + wythnos(week)
plentyndodchildhood (eg)plentyn (child) + dod (to become / arrive)
poptyoven (eg)pobi (to bake) + (house)
prifathrohead teacher (eg)prif (master / principal) + athro (teacher)
prifddinascapital city (b)prif (main / principal) + dinas (city)
prifforddhighway (eb)prif (main / principal) + ffordd (way/road)
prifysgol university (eb) prif (master / principal) + ysgol (school)
priodfabbridegroom [groom] (eg) priod (rightful) + mab (son)
prydferthbeautiful (ans)pryd (sight / appearance) + berth (fair / beautiful)
prynhawnafternoon (eg)pryd (time / occasion / period) + nawn (the ninth hour of the day)
pythefnosfortnight (eg)pymtheg (fifteen) + nos (wythnos or night)
rhagenwpronoun (eg)rhag (before / in front of) + enw (name)
rhithweledigaethhallucination (eb)rhith (shape / form) + gweledigaeth (vision / dream)
rhwydwaithnetwork (eg)rhwyd (net) + gwaith (work)
rhywbethsomething (eg)rhyw (some) + peth (thing)
rhywle somewhere (adf)rhyw (some) + lle (place)
rhywsutsomehow (adf)rhyw (some) + sut (how)
rhywunsomebody (eg)rhyw (some) +un (one)
safbwynt standpoint / point of view (eg)sefyll (to stand) + pwynt (point)
safleposition / location (eb/g)sefyll (to stand) + lle (place)
symudliwiridescent (ans)symud (to move) + lliw (colour)
tafodiaithdialect (eb)tafod (tongue) + iaith (language)
tanwyddfuel / firewood (eg)tân (fire) + gwŷdd (tree)
teirgwaiththrice (adf)tair (three) + gwaith (time / occasion)
triphlygtreble (ans)tri (three) + plyg (fold)
truenimisery / wretchedness (eg)truan (wretch / poor fellow) + i (1st person)
tueddfryddisposition (eg)tuedd (tendency) + (appearance)
tylwythtribe / kinsfolk (eg) (house) + llwyth (tribe / clan)
uchelwraristocrat (eg)uchel (high) + gŵr (man)
uncornunicorn (eg)un (one) + corn (horn)
unionstraight / direct ans)un (one) + iawn (right /okay)
unwaithonce (adf)un (one) + gwaith (time / occasion)
ymhlithamong(st) (ardd) yn (in) + plith (midst)
ymysgin the midst of yn (in) + mysg (mixture)
ysbytyhospital (eg/b)ysbryd (spirit) + (house)
*ansicr yw union ffurf yr enghraifft yn ôl GPC (the exact example is uncertain according to DWL (Dictionary of the Welsh Language)

Dylanwad y Saesneg

Wrth ystyried hanes cythryblus yr iaith Gymraeg, hawdd yw gweld dylanwad y Saesneg a'r Normaniaid arni. O ganlyniad i statws israddol y Gymraeg yn y gorffennol a grym eithriadol Saesneg dros y blynyddoedd, nid yw’n syndod bod bach o debygrwydd rhwng rhai elfennau o’r Gymraeg a’r Saesneg. Ond ers twf dwyieithrwydd yng Nghymru a datblygiad y byd modern, technolegol, mae dylanwad y Saesneg wedi dwysáu. Oherwydd hyn, erbyn heddiw, mae llu o eiriau a phriod-ddulliau Saesneg wedi ymddangos yn y Gymraeg 

Am fwy o wybodaeth, gweler:

  • Morris, Steve a Rottet, Kevin, Comparative Stylistics of Welsh and English, Arddulleg y Gymraeg, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2018)
  • Parry-Williams, T.H. The English Element in Welsh – A Study of English Loan Words in Welsh, (Llundain: Hon Society of Cymmrodorion, 1923)

The English Influence

As we consider the turbulent history of the Welsh Language, it is easy to see the influence of English and the Normans on Welsh. Due to the inferior status of Welsh in the past and the exceptional strength of English over the years, it is not surprising that there is an element of similarity between certain elements in Welsh and English. However, since the growth of bilingualism in Wales and the development of the modern, technological word, the influence of English has only intensified. Today, as a result, we see a whole variety of English words and idioms which have an influence on the way we speak Welsh.

For more information, see:

  • Morris, Steve a Rottet, Kevin, Comparative Stylistics of Welsh and English, Arddulleg y Gymraeg, (Cardiff: University of Wales Press, 2018)
  • Parry-Williams, T.H. The English Element in Welsh – A Study of English Loan Words in Welsh, (London: Hon Society of Cymmrodorion, 1923)

Saesneg / English

Gair Cymraeg / Welsh Word Cyfieithiad / Translation
abacwsabacus
ambiwlans ambulance
bacwn bacoun Saesneg Canol / Medieval English
blanced blanket
bws bus
cacen cake
carcar
catalogcatalogue
cerdyn card (+yn)
cofficoffee
craccrack
criced cricket
cwpan cuppe Hen Saesneg (Old English)
dawnsio to dance (verb)
desg desk
dramadrama
e-boste-mail
ffôn phone (telephone)
garej garage
incink
lico to like (verb)
losinsweets (lozenge)
modernmodern
mwg mug
naturnature
neis nice
papur paper
portreadportrait
potelbottle
pŵr power
rygbi rugby
seiclo to cycle
sianelchannel
sigloto shake (shiggen) Medieval English / Saesneg Canol
siocled chocolate
sioe show
siop shop
siwgrsugar
siŵr sure
smwddio to iron (to smooth)
syrffio to surf
tetea
teledutelevision
tost toast

Dylanwad Cymraeg ar Saesneg / The influence of Welsh on English

Gair / Word Diffiniad / Definition Tarddiad / Origin
corgi Ci bach sy’n frodorol o Gymru (Sir Benfro a Sir Aberteifi)

A small dog which originates from Wales (Pembrokeshire and Cardiganshire)
cor (dwarf) + ci (dog)
penguin Gair Cymraeg = pengwin

pen + gwyn = white head * tarddiad ansicr (uncertain origin)


Diolchiadau

Hoffwn ddiolch yn fawr iawn i Geraint Lewis, Heini Gruffudd, David Sutton, Rhian Jones a Phrifysgol Abertawe am eu hawgrymiadau a'u cymorth.

Thanks

I would like to deeply thank Geraint Lewis, Heini Gruffudd, David Sutton, Rhian Jones and Swansea University for their suggestions and advice.


Mae'r eitem hon ar gael i'w lawrlwytho: / This item is available to download:

Apple Books logo

PDF logo

]]>
Geiriadur i Ddysgwyr: Ar-lein / Dictionary for Learners: Online https://parallel.cymru/geiriadur-i-ddysgwyr/ Fri, 01 Nov 2019 12:00:27 +0000 http://parallel.cymru/?p=2099 This reference guide contains over 1600 common words. To support those new to the language, the most common words also have a pronunciation guide. Under the English word is the Welsh word on the left, with the approximate pronunciation using English sounds to the right. The stressed sound is underlined. For a fuller explanation, click the ‘How to Use This Guide’ button below. Full credit for the content goes to Mark Stonelake.

How to Use This Guide

All | A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W Y
There are currently 0 names in this directory beginning with the letter a.

There are no entries in this directory at the moment


Pronunciation Guide

In Welsh words the stress usually falls on the last but one syllable (a syllable is a unit of sound). Putting stress on a syllable means lengthening the sound with more emphasis in the voice.

For example, people with a Welsh accent would pronounce the surname Meredith as Mer-ed-ith, with the last sound but one ‘ed’ stressed. People with an English accent would tend to put equal weight on all three syllables – Mer-ed-ith.

If the stress falls on the last syllable of a Welsh word it is usually marked by an accent e.g. carafán. There are very few words like this in Welsh.

Try saying these words: – canol – canolfan. The stress moves on each time a unit of sound or syllable is added.

Abbreviations used

(adj) adjective- a describing word
(b) benywaidd – feminine (noun)
(col) colloquial– a word used in one area of Wales
(au) ….(s) plurals e.g. shop(s) – siop(au)
adre(f) (f) not pronounced
{rhed} root/stem of the verb e.g. rhedeg {rhed-}
(t.ll.) treiglad llaes – the word causes an aspirate mutation
(t.t.) treiglad trwynol – the word causes a nasal mutation
(t.m.) treiglad meddal – the word causes a soft mutation
(adj.) adjective
….(to) verb e.g. talk (to) – to talk
(tag) tags are short questions that we put on the end of sentences such as ‘…isn’t it?’
N.W. a word used in North Wales
S.W. a word used in South Wales

Further resources

For a complete learner’s dictionary I recommend Heini Gruffudd’s Welsh Learner’s Dictionary, and for a comprehensive online dictionary go to Geiriadur Prifysgol Cymru.

]]>
Ask Dr Gramadeg: Dadansoddi’r gramadeg yn y gân ‘Calon Lân’ / Analysing the grammar in ‘Calon Lân’ https://parallel.cymru/ask-dr-gramadeg-analysing-the-grammar-in-calon-lan/ Sat, 04 May 2019 05:20:50 +0000 http://parallel.cymru/?page_id=4538
Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324
Nid wy’n gofyn bywyd moethus,
Aur y byd na’i berlau mân:
Gofyn wyf am galon hapus,
Calon onest, calon lân.
I don’t ask for a luxurious life,
the world’s gold or its fine pearls:
I ask for a happy heart,
an honest heart, a pure heart.
Cytgan:
Calon lân yn llawn daioni,
Tecach yw na’r lili dlos:
Dim ond calon lân all ganu-
Canu’r dydd a chanu’r nos.
Chorus:
A pure heart is full of goodness,
More lovely than the pretty lily:
Only a pure heart can sing –
Sing day and night.
Pe dymunwn olud bydol,
Hedyn buan ganddo sydd;
Golud calon lân, rinweddol,
Yn dwyn bythol elw fydd.
If I wished worldly wealth,
He has a swift seed;
The riches of a virtuous, pure heart,
Will be a perpetual profit.
Hwyr a bore fy nymuniad
Gwyd i’r nef ar edyn cân
Ar i Dduw, er mwyn fy Ngheidwad,
Roddi i mi galon lân.
Late and early, my wish
Rise to heavan on the wing of song,
To God, for the sake of my Saviour,
Give me a pure heart.

Ask Dr Gramadeg

Calon (b) heart

Geiriau / ymadroddion defnyddiol wedi'u selio ar 'calon'
Diolch o galon     thank you very much
Codi calon           to cheer up
Digalon                downhearted/depressed

Glân 'clean', ond hefyd, 'pure/holy', e.e. Yr Ysbryd Glân – The Holy Spirit

Gair benywaidd yw 'calon'. Mae'r ansoddair ‘glân’ sy'n disgrifio 'calon' yn treiglo'n feddal – calon lân.

* Bydd ansoddeiriau sy'n disgrifio enwau benywaidd unigol yn treiglo'n feddal, fel mewn yr esiampl uchod. Ond, fydd ansoddeiriau sy'n disgrifio enwau benywaidd lluosog ddim yn treiglo'n feddal., e.e:

pure heart     calon lân
pure hearts   calonnau glân
a leafy tree     coeden ddeiliog
leafy trees      coed deiliog

* Bydd enwau benywaidd unigol yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod ('the'). Fydd enwau benywaidd lluosog ddim yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod, e.e:

Calon (b)       y galon (the heart)
Y calonnau    (the hearts)
Coeden (b)    y goeden (the tree)
Y coed            (the trees)

* Fydd enwau benywaidd unigol sy'n dechrau gyda 'rh / ll' ddim yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod ('the'), e.e:

llinell (b)       y llinell
line                the line
rhaw (b)       y rhaw
shovel          the shovel

Calon (b) heart           

useful words/phrases based on calon:
Diolch o galon        thank you very much
Codi calon              to cheer up
Digalon                   downhearted/depressed

Glân   clean, but also pure/holy, e.g. Yr Ysbryd Glân - The Holy Spirit

Calon is a feminine noun.  The adjective that is used to describe it ‘glân’ takes a soft mutation - calon lân.

 *Adjectives that describe feminine singular nouns take a soft mutation, as the example above.  Plurals of feminine words do not take a soft mutation, e.g:

pure heart                    calon lân
pure hearts                 calonnau glân
a leafy tree                  coeden ddeiliog
leafy trees                   coed deiliog

 *Feminine singular nouns take a soft mutation after ‘the’.  Plural nouns do not. e.g:
Calon (b)          y galon (the heart)
Y calonnau      (the hearts)
Coeden (b)       y goeden (the tree)
Y coed             (the trees)

 * Feminine singular nouns that begin with the letters ‘ll’ and ‘rh’ do not take a soft mutation after ‘the’.  e.g:
llinell (b)         y llinell
line                 the line
rhaw (b)          y rhaw
shovel             the shovel

Nid wy’n gofyn
Mae llawer o ffurviau gwahanol i berson cyntaf unigol y ferf 'bod' yn yr amser presennol yn Saesneg, e.e., 'I am/I am not/don’t'. Yr un peth sy'n wir yn Gymraeg hefyd. Mewn iaith lyneddol, bydd tuedd i hepgor y rhagenwau personol, sef ‘i,/fi, ti, e/fe, hi', ac ati. Dyma enghriafft o'r gân:

Nid wy’n gofyn < Nid wyf i’n gofyn. Mae'r rhannau sy wedi'u tanllinellu, wedi'u dileu. Sylwch y bydd y sain 'f' ar ddiwedd geiriau yn cael ei hepgor yn aml. Ar lafar bob dydd, bydden ni'n dweud:

Dw i ddim yn gofyn or Sa i’n gofynI am not asking…

Yma rydyn ni wedi defnyddio ‘ddim’ yn lle'r ffurf lenyddol ‘nid’.

gofyn wyf 'asking I am…'

wyf < yr wyf yn < rwy’n < wy’n

Dyma ffurf arall ar y person cyntaf unigol yn yr amser presennol 'bod', sef, 'I am', yn llawn – '(Yr) wyf (i)'.

Dyma restr lawn o'r ffurfiau i gyd sydd ar gael i olygu'r person cyntaf unigol yn amser presennol y ferf 'bod' - sef, 'I am'. Rydyn ni'n dangos y ffurf hiraf yn gyntaf (hynny yw, y ffurf fwyaf llenyddol, sy'n cael ei hysgrifennu gan amlaf), ac wedyn y ffurfiau byrraf (y rhai y bydd pobl yn eu defnyddio ar lafar gan amlaf). Rydyn ni wedi defnyddio'r ffurfiau hyn ar 'bod' gyda'r berfenw 'gofyn ('to ask'). Sylwch fod sillaf neu sain yn cael ei hepgor bob tro. Pob un o'r ffurfiau hyn sy'n golygu 'I ask / I am asking':

yr ydwyf (i)

Ffurfiau llythennol:

Yr ydwyf (i) yn gofyn    yr wyf (i) yn gofyn
Rydwyf (i) yn gofyn      rwyf yn gofyn
Rydw i’n gofyn               rwy’n gofyn

Ffurfiau ar lafar:
Dw i’n gofyn  (North Wales)
W i’n gofyn (South Wales)   wy’n gofyn (South Wales)

Ynganiad:
(ween govin) (oo-een govin)

Nid wy'n gofyn
There is a lot of variety in the use of the first person present tense, i.e. I am/I am not/don’t.  The tendency in the literary form is to leave out the personal pronouns, such as ‘i,/fi, ti, e/fe, hi, etc.  There is an example of this in the song:

 Nid wy'n gofyn < Nid wyf i’n gofyn.  The parts highlighted have been ommitted. ‘f’ at the end of words is often left out.  In everyday speech this would be:

 Dw i ddim yn gofyn or Sa i’n gofyn…  I am not asking…

ddim is used rather than the literary form, nid.

gofyn wyf   asking I am…

wyf < yr wyf yn  < rwy’n < wy’n

Another version of the 1st person present tense, i.e. I am. In full - (Yr) wyf (i).

Here is a list of all the possible forms of the 1st person of the verb ‘to be’ - I am, from the longest (most literary/written) form to the shortest forms(most used in speech), with the verb ‘gofyn’ - to ask.  A letter or syllable is dropped at each stage.  All have the meaning I ask/I am asking:

yr ydwyf (i)         

Literary:

Yr ydwyf (i) yn gofyn      yr wyf (i) yn gofyn
Rydwyf (i) yn gofyn      rwyf yn gofyn
Rydw i’n gofyn              rwy’n gofyn

Speech
Dw i’n gofyn (North Wales)
W i’n gofyn  (South Wales)     wy’n gofyn (South Wales)

Pronounced:
(ween govin)  (oo-een govin)

Daioni    da+ioni     goodness

Tecach yw nafairer is than…

Byddwch ni'n ychwanegu'r terfyniad -ach at ansoddeiriau byr i ffurfio'r radd gymharol, e.e:

tal >   talach
tall     taller
tew > tewach
fat      fatter

Pan fyddwch chi'n ychwanegu -ach at ansoddeiriau sy'n terfynu mewn b d g, bydd y saeiniau hyn yn caledu (bydd y newid hwn yn 'dadwneud treiglad meddal', fel petai). e.e:

gwlyb > gwlypach b > p
wet > wetter

drud > drutach d > t
expensive > expensiver (lit.)

teg > tecach g > c
fair > fairer

Daioni             da+ioni            goodness

Tecach yw na…          fairer is than…

The ending -ach may be added to short adjectives to make the comparative, e.g:
tal        >       talach
tall                 taller             
tew      >          tewach
fat                   fatter

When -ach is added to adjectives ending in b, d and g, the sound hardens.  It is like the reverse of a soft mutation, e.g:

gwlyb              >          gwlypach   b > p
wet                  >           wetter

drud                 >          drutach    d > t
expensive        >           expensiver (lit.)

teg                   >          tecach      g > c
 fair                   >          fairer

Y lili dlos   the fair/pretty lily

Ffurf fenywaidd ar tlws (pert yn Gymraeg, pretty yn Saesneg), yw tlos. Mae tlos yn treiglo'n feddal i roi dlos gan ei fod wastad yn dilyn gair benywaidd, e.e lili (b) > lili dlos. Dyma enghraifft arall:

gwyrdd – green (m)
gwerdd – green (f)
Plaid (b) Y Blaid Werdd The Green Party

Ddim yn aml o gwbl y bydd pobl yn defnyddio ffurfiau benywaidd ansoddeiriau fel 'tlos' (uchod) ar lafar. Ond, byddwn ni'n eu clywed rywbryd mewn ymadroddion wedi'u ffosileiddio, cerddi a chaneuon.

Hefyd, byddwn ni'n clywed lluosog ansoddeiriau mewn ymadroddion wedi'u ffosileiddio, e.e:

Mwyar duon            (black berries) (Lit. blacks berries)
Y crysau cochion    (the red shirts) (Lit. the reds shirts, i.e. Wales)

Y lili dlos                     the fair/pretty lily

tlos is the feminine form of ‘tlws’ - pert - pretty. ‘Tlos’ is mutated to ‘dlos’ because it always follows a feminine noun, e.g.  ‘lili (b) - lili dlos. Another example:
gwyrdd - green (m)
gwerdd - green (f)                 
Plaid (b)        Y Blaid Werdd The Green Party

Feminine forms of adjectives like the one above are very rarely used in everyday speech, but they are sometimes heard in fossilised phrases, poems and songs.

Some plural adjectives are heard in fossilised phrases, e.g:
Mwyar duon               (black berries) (Lit. blacks berries)
Y crysau cochion       (the red shirts)(Lit. the reds shirts, i.e. Wales)

Dim ond calon lân all ganu

(It’s) only a pure heart (which) can sing Dim ond calon lân (a) all ganu

Mae'r geiryn a wedi'i ddilyn gan dreiglad meddal yn golygu'r un peth â 'sy' ('who is / who are' yn yr amser presennol). Fodd bynnag, byddwn ni'n defnyddio 'a' guda berfau cryno (lle byddwn ni'n ychwanegu terfyniad at fôn y berf).

Yn aml, bydd y geiryn 'a' yn cael ei hepgor ar lafar, ac mae'n cael ei hepgor yn y gân hefyd.

Gall        trydydd person unigol y ferf 'gallu' yn yr amser presennol / dyfodol – is able to/can

A all       'which can..' Sylwch fod y geiryn a yn achosi treiglad meddal

Dim ond calon lân all ganu

(It’s) only a pure heart (which) can sing         Dim ond calon lân (a) all ganu

a followed by a soft mutation is the equivalent of ‘sy’ (who is/are  which is/are, used in the present tense), but is used with short form verbs (verbs with an ending added).

It is often omitted in speech, as it is in the song.

Gall                  Third person present/future of the verb ‘gallu’ - is able to/can

A all                 which can..     ‘a’ causes a soft mutation.


Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324


 

* Rhagor o Enghreifftiau / More Examples

1. Diolch o galon am eich cymorth chi, dw i'n ei werthfawrogi'n fawr iawn
Thank you very much for your help, I appreciate it very much

2. Bydd y brechdanau caws a'r gwin coch yn helpu i godi dy galon di
The cheese sandwiches and the red wine will help to cheer you up

3. Ro'n ni'n ddigalon pan gollon ni'r gêm ddiweddara'
We were downhearted when we lost the last game

4. Yr Ysbryd Glân yw un o'r tri pherson yn y Drindod
The Holy Spirit is one of the three persons in the Trinity

5. Mae dod o hyd i galon lân yn peth anodd yn y byd sydd ohoni
Finding a pure heart is a difficult thing in today's world

6. Oes calonnau glân i'w cael ym myd gwleidyddiaeth heddi'?
Are there any pure hearts to be had in the world of politics today?

7. Mae cath dew'n byw y drws nesa', ond roedd llawer o gathod tew yn arfer byw yno
There's a fat cat living next door, but lots of fat cats used to live there

8. Y galon yw'r organ sy'n pwmpio gwaed o gwmpas y corff
The heart is the organ that pumps blood around the body

9. Mae’r calonnau sy'n perthyn i drychfilod yn syml iawn
The hearts that insects have are very simple

10. Mae'r gath fawr yn swnllyd ond mae'r cathod bach yn dawel
The big cat is noisy, but the small cats are quiet

10. Paid parcio ar y llinell felen!
Don't park on the yellow line!

11. Dewch â'r rhaw a'r rhaff, byddwn ni'n eu defnyddio nhw!
Bring the shovel and the rope, we'll be using them!

12. Nid wyf yn dywedyd celwydd wrthych
> Nid wyf fi’n dweud celwydd wrthych
> Nid wy’n dweud celwydd wyrthych chi
> Dw i ddim yn dweud celwydd wrthoch chi
> Sa i’n dweud celwydd wrthoch chi
I'm not lying to you

13. Yr ydwyf yn dod â'r caws glas
> Yr wyf fi'n dod â'r caws glas
> Rydwyf yn dod â'r caws glas
> Rydwyf fi'n dod â'r caws glas
> Rwyf yn dod â'r caws glas
> Rwyf fi'n dod â'r caws glas
> Rydw i’n dod â'r caws glas
> Rwy’n dod â'r caws glas
> Dw i’n dod â'r caws glas
> Wi’n dod â'r caws glas
> W i’n dod â'r caws glas
> Wy’n dod â'r caws glas
I'm bringing the blue cheese

14. 'Dysg, Dawn, Daioni' yw arwyddair ysgol yr Olchfa yn Abertawe
'Learning, Talent, Goodness' is the motto of Olchfa school in Swansea

15. Tecach yw gonestrwydd na chyfoeth
Honesty is fairer than wealth

16. Mae Dad yn dal, ond mae Wncwl yn dalach
Dad is tall, but Uncle is taller

17. Mae'r ci'n dew, ond mae'r gath yn dewach
The cat is fat, but the dog is fatter

18. Mae'r Alban yn wlyb, ond mae Cymru'n wlypach
Scotland is wet, but Wales is wetter

19. Mae caws glas yn ddrud, ond mae cyri malwod yn ddrutach
Blue cheese is expensive, but snail curry is more expensive

20. Yn y fâs, mae rhosyn dlws, ceian dlos, a rhai tegeirianau tlosion
In the vase, there's a pretty rose, a fair carnation, and some lovely orchids

21. Roedd y flanced werdd ar y gwely gwyrdd
The green blanket was on the green bed

22. Roedd y Crysau Cochion a'r Adar Gleision yn casglu mwyar duon i godi arian
The Red Shirts and the Bluebirds were collecting blackberries to raise money

23. Dim ond y tîm gorau (a) all lwyddo i ennill y cwpan yn y cynghrair
Only the best time can succeed in winning the cup in the league

 


 

]]>
Geirfa: Mathemateg a Gwyddoniaeth / Vocabulary: Maths and Science https://parallel.cymru/geirfa-mathemateg-a-gwyddoniaeth/ Tue, 05 Feb 2019 06:29:59 +0000 https://parallel.cymru/?p=15083

Gan Cari Powell, myfyriwraig PhD ym Mhrifysgol Abertawe a’i phwnc arbenigol yw Ffiseg a Chosmoleg.
By Cari Powell, a PhD student in Swansea University, and her speciality subject is Physics and Cosmology.

Adio - Y proses lle mae rhywbeth yn cael ei ychwanegu at rhywbeth arall.

Addition - The process of adding something to something else.

Tynnu - Y proses lle mae rhywbeth yn cael ei thynnu o rywbeth arall.

Subtraction - The process of taking something away from something else.

Lluosi - Gweithrediad mathemategol lle mae rhif yn cael ei ychwanegu at ei hun sawl gwaith.

Multiplication - A mathematical operation where a number is added to itself a number of times.

Rhannu -  Grwpio nifer o bethau yn grwpau cyfartal

Division - Grouping a number into equal parts.

Ffwythiant - Mynegiant yn dangos perthynas fathemategol neilltuol rhwng menbwn (x) ac allbwn (f(x)). Gweler yr enghreithiau isod:

Function - An expression showing a particular mathematical relationship between input (x) and output (f(x)). See the examples below:

Defferyn  - Cyfradd newid ffwythiant mewn perthynas â newidyn. Ystyried yr esiampl seml isod. Yna, rydych yn lluosi â'r hen bŵer ac yn tynnu un o'r hen bŵer. Differu yw'r enw ar y proses hwn.


Derivative - The rate of change of a function with respect to a variable. You multiply the power at the start of the term and subtract one from the power.

Integru - Y proses sydd yn wrthdroi i ddifferu. Ystyried yr esiampl seml lle byddwch yn integru x^n, (a x =/= -1). Wedyn, byddwch yn adio un i'r hen pŵer ac yn rhannu â'r pŵer newydd.

Mae yna ddau brif fath o integrynnau:

Integryn amhendant -  Does dim terfynau (rhifau yr ydych yn integreiddio rhwng felly mae angen adio cysonyn (e.e. C).

Integryn pendant - Mae yna derfynau, ac mae rhaid i chi eu defyddio wedi i chi integru.

Amhendant/Indefinite:

Pendant/Definite:

Integrate - The inverse process to differentiation. Consider this  example where you will integrate x ^ n, (and x = / = -1). Then add one to the old power and share with the new power.

There two main types of  integrals:

Indefinite integrals -  There are no limits (the numbers you integrate between) so you must add a constant (e.g. C) to the end of your expression.

Definite integrals - There are limits, and you have to use them having integrated.

Fformiwla - Grŵp o symbolau mathemategol sy'n mynegi perthynas neu sy'n cael eu defnyddio i ddatrys problem.

Hafaliad/Equation

Formula - A group of mathematical symbols which are used to solve a problem or express a relationship.

Hafaliad - Pan fydd dau fynegiant mathemategol yn cynnwys newidyn (x) yn gyfartal, gallwch ddatrys yr hafaliad i ddod o hyd i werth(oedd) x.

Equation - Two mathematical expressions which are equal ( indicated by the equals sign).

Theori - Ffaith wyddonol y gellir ei chwirio drwy ddefnyddio profion.

Rhagdybiaeth - Esboniad tybiedig neu arfaethedig wedi'i wneud ar sail tystiolaeth gyfyngedig fel man cychwyn ar gyfer ymchwiliad pellach.

Theory - A scientific fact which can be verified through tests and experiments.

Hypothesis - A proposed or presumed explanation made based on limited evidence as a starting point for further investigation.

 

Grym - Yr hyn sy'n peri i wrthrych a chanddo fàs gychwyn symud. neu newid ei gyflymder (hynny yw, rhywbeth sy'n achosi cyflymiad). Mae hwn yn fesur fector, sy'n golygu bod ganddo faint a chyfeiriad.

Force - A push or pull on an object with a mass which causes it to change direction.

Momentwm -  Lluoswm màs a chyflymder. Mae hwn hefyd yn fesur fector.

Momentum - The product of mass  and velocity. This makes it a vector which means that it has a magnitude ( or size) and direction.

Pŵer - Cyfradd gweithio; neu gyfradd trosglwyddo egni.

                                                                                                        Pŵer Trydanol/ Electrical Power:

Power - The rate at which work is carried out when energy is transferred from one place to another.

Gwaith -  Math o drosglwyddiad egni yw gwaith. Er enghraifft, mae grym yn gwneud gwaith os w'r gwrtheych y mae o'n gwithredu arno yn cael ei ddadleoli yn y cyfeiriaf y mae'r grym yn gweithredu.

Work -  A force is said to be doing work if the object it is acting on is displaced in the direction the force is acting.

Egni - Y gallu i wneud gwaith.

Energy -The ability to do work.

Cyflymder  - Mesur fector yn cynrychioli  buanedd mewn cyfeiriad penodol.

Velocity - A vector quantity which represents the speed of an object in a given direction.

Màs Eiddo mater sy'n mesur ei wrthwynebiad i gyflymiad, neu sut mae grym disgyrchiant yn effeithio arno. 

Mass - It is a property of matter that measures its resistance to acceleration.

Dadleoliad - Mesur fector sy'n mesur pa mor bell mae gwrthrych wedi symud, neu ba mor bell ysy,mewn cyfeiriad penodol, o ryw bwynt neilltuol.

Displacement - A vector which measures how far away an object is in a given direction.

Cyflymiad - Mesur fector sy'n cynrychioli cyfradd newid cyflymder dros amser. Noder bod y gair 'cyflymiad' hefyd yn cynrychioli mesur sgalar yn dangos cyfradd newid buanedd dros amser.

Acceleration - A vector quantity which is defined as the rate at which and object's velocity changes.

Fector - Mesur factor - endid ffisegol sydd â maint a chyfeiriad (e.e. grym, cyflymiad, cyflymder, dadleoliad)

Sgalar - Mesur sgalar - endid ffisegol sydd â maint yn unig (e.e. cyflymiad, buanedd, pellter, amser, màs, dwysedd, tymheredd).

Vector - A value which has a magnitude (size) and direction.

Scalar - A value which only has a magnitude.

Disgyrchiant - Y grym sy'n denu corff tuag sydd â màs tuag at unrhyw gorff arall sydd â màs (e.e. y grym sy'n denu afal yn disgyn  tuag at ganol y Ddaear).

Cyflymiad disgyrchiant - Cyflymiad gwrthrych oherwydd grym dysgrychiant.


Gravity - The force that attracts a body towards the centre of the Earth, or towards any other body.

Gravitational acceleration - The acceleration of an object due to the force of gravity.

Pellter - Mesur sgalar sy'n mesur pa mor bell mae gwrthrych wedi symud, neu ba mor bell ydy, o ryw bwynt neilltuol.

Distance - A scalar quantity that measures how far an object has moved.

Buanedd - Mesur sgalar sy'n cynrychioli cyfradd newid pellter dros amser.

Speed - A scalar quantity that measures how fast an object is going.

Pwysau - Y grym a grëwyd ar fàs gan rym disgyrchiant yn gweithredu arno, y mae ei faint wedi'i gynrychioli gan luoswm y màs a gwerth cyflymiad disgyrchiant.

Weight - The force created by gravitational acceleration acting on a mass.

Dwysedd - Màs pob uned o gyfaint o wrthrych.

Density - Mass per unit volume of an object.

Gwasgedd - Maint y grym yn gweithredu'n berpendicwlar i pob uned o arwynebedd.

Pressure - Force per unit area.

Am fwy o wybodaeth / For more information:

bbc.com/bitesize / termiaduraddysg.org

Gerifa Gofod

]]>
Rhea Seren Phillips: Ffurf & Mesur Barddonol Cymraeg: Hanes / Welsh Poetic Form & Metre: A History https://parallel.cymru/rhea-seren-phillips-ffurf-a-mesur-barddonol-cymraeg/ Thu, 14 Jun 2018 14:01:05 +0000 https://parallel.cymru/?p=9106

Mae Rhea Seren Phillips yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol Abertawe sy'n ymchwilio i sut y gellir defnyddio ffurfiau a mesurydd barddonol Cymraeg i ailystyried hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes ac i ennyn diddordeb yn hon. Yma, mae’n esbonio cynghanedd a cherdd dafod, safle beirdd yn y gymdeithas ganoloesol, a sut y mae’n dehongli gwaith y beirdd ar gyfer y rheini nad ydynt yn siarad Cymraeg…

Rhea Seren Phillips is a PhD student at Swansea University, who is investigating how the Welsh poetic forms and meter can be used to reconsider and engage with contemporary Welsh cultural identity. Here, she takes us through an explanation of cynghanedd and cerdd dafod, the position of poets in medieval society and how she is interpreting their work for those who don't speak Welsh…

Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o’r erthygl hon yn wreiddiol yn The Luxembourg Review.
The English version of this article originally appeared in The Luxembourg Review.

Hanes ac ychydig mwy
Mae’r Gymraeg yn iaith liwgar a bywiog. Ei chlywed hi’n cael ei defnyddio yw gwrando ar gerddoriaeth, a’i deall hi yw bod yn rhan o ddiwylliant sy’n bodoli ers canrifoedd. Mae mwy i Gymru nag ei hiaith (a dydw i ddim yn sôn am fwyd), mae barddoniaeth Gymraeg wedi’i dylanwadu gan, ac wedi’i hysgrifennu gan ddefnyddio, cerdd dafod a chynghanedd er y bumed ganrif o leiaf. Mae’n rhan o’n diwylliant sy wedi datblygu’n uniongyrchol dan ddylanwad yr iaith Cymraeg.
History and a Little Bit More
The language of Wales is vivid and vivacious. To hear it spoken is to listen to music and to understand it is to be part of a culture that has existed for centuries. There is more to Wales than its language (and I’m not talking about food), Welsh poetry has been influenced and written in the cerdd dafod and cynghanedd since at least the fifth century. It is a part of our culture that has evolved directly under the influence of the Welsh language.
Mae cerdd dafod (ffurfiau barddonol Cymraeg) a chynghanedd (mesur Cymraeg) yn dal i gael eu defnyddio ledled Cymru heddiw, yn enwedig yn yr Eisteddfod Genedlaethol flynyddol, er enghraifft. Mae’r gerdd dafod yn cynnwys pedair ffurf farddonol ar hugain sy’n defnyddio odl fewnol a diweddawdl gyda llawer o bennill yn amrywio o ddwy i bedair llinell. Mae i gynghanedd bedwar mesur sy’n defnyddio cyflythreniad, odli, a chytgord rhwng y cytseiniaid i gyfantoli seiniau oddi mewn i linell. Mae’r wyth ffurf farddonol ar hugain hyn, yn ogystal â’r mesur, yn ôl-ddyddio i’r cyfnod pan fu Cymru’n genedl annibynnol, a pan gafodd llysiau Tywysogion Cymru eu hysbrydoli gan leisiau barddol meistri ar eu crefft.The cerdd dafod (Welsh poetic forms) and cynghanedd (Welsh metre) remain in use throughout modern Wales, with the most notably example being the annual Eisteddfod. The cerdd dafod consists of twenty-four poetic forms that involve internal and end rhyme with many stanzas ranging from two to four lines. The cynghanedd is made up of four metres that use alliteration, rhyme and consonantal harmony to balance the sounds within a line. These twenty-eight poetic forms and metre date back to when Wales was an independent nation and the courts of the Princes of Wales were informed by the poetic voices of master craftsmen.
Roedd un o’r esiamplau enwocaf a chynharaf o’r gerdd dafod a chynghanedd mewn barddoniaeth ganoloesol Gymraeg yn ystod y bumed a’r chweched ganrif pan oedd beirdd megis Aneirin a Taliesin, beirdd mawr Cymru, yn ysgrifennu yn y ffurfiau a mesurau hyn. Nid ydym ni’n gwybod pryd y cychwynnodd y gerdd dant a chynghanedd ond mae’n siŵr mai wrth i’r iaith Gymraeg ddatblygu, fe ddatblygodd barddoniaeth Cymraeg ochr yn ochr â hi. Yn ystod y canrifoedd canlynol, trawsnewidiwyd y gerdd dant a chynghanedd yn hanfodol ond nid cyfundrefnwyd hyn yn ffurfiol nes y drydedd ganrif ar ddeg.One of the most famous and earliest examples of the cerdd dafod and cynghanedd in Welsh medieval poetry was during the fifth and sixth century where poets such as Aneirin and Taliesin, the great bards of Wales, wrote in these forms and metre. There is no known beginning of the cerdd dafod and cynghanedd but it is certain that as the Welsh language evolved Welsh poetry matured alongside it. During the following centuries the cerdd dafod and cynghanedd underwent a critical transformation but it wasn’t to be formally codified until the thirteenth century.
Digwyddodd y newid mwyaf trawiadol yn ystod y ddeuddegfed ganrif a’r drydedd ganrif ar ddeg ymhlith y frwydr dros annibyniaeth Gymreig. Cyn i’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd farw ym 1282, cafodd beirdd y fraint o fod yn aelodau parchedig y llys. ‘Beirdd y Tywysogion’ oedd enw ar y beirdd hyn.The most striking transformation took place during the twelfth and thirteenth century amidst the battle for Welsh independence. Prior to the death of Prince Llywelyn ap Gruffudd in 1282, poets were afforded the privilege of being a respected member of court. These poets were known as the Poets of the Princes (Beirdd y Tywysogion).
Y safle uchaf y gallai bardd ei dal yn y teulu brenhinol oedd Pencerdd, sy’n golygu’n llythrennol ‘meistr yn ei grefft’. Roedd yn anrhydedd mawr i fardd canoloesol, a byddai’r safle wedi dod â llawer o fanteision yn ogystal â llawer o gyfrifoldebau: trwy nawdd ei dywysog, gallai bardd yn ymddiried y derbyniai strwythur talu ffurfiol, cleddyfau ac arfau eraill ond, yn gwrthbwyso’r moethusrwydd mawr hwn, fe ddisgwylid ganddo gymryd rhan mewn brwydrau fel rhyfelwr yn brwydro ar ochr ei dywysog. Nid yw’n rhyfedd iawn bod barddoniaeth ganoloesol yn ystod y canrifoedd hyn yn canolbwyntio gan amlaf ar wirioneddau maes y gad, gan ddisgrifio’n aml sgil y rhyfel yn fanwl arswydus.The highest position that a poet could hold in a royal household was that of the Pencerdd, a literal translation would be ‘master craftsman’. It was a great honour for a medieval poet and the position would have brought with it many benefits as well as responsibilities: through the patronage of his prince, a poet could trust to receive a formal pay structure, swords and other weaponry but, counterbalancing this great luxury, he would have been expected to participate in battles as a warrior fighting by his prince’s side. It is of little surprise that medieval poetry during these centuries focused predominately on the reality of the battlefield, often describing the aftermath with horrific accuracy.
Pan nad oedd e’n rhyfela, eisteddodd y ‘Pencerdd’ yn llythrennol ar gadair arbennig yn y llys. Awdurdodai crefydd ac ofergoel y bardd yn y llys canoloesol: credid eu bod yn gallu rhagddweud y dyfodol (proffwydoliaeth) ac mai ganddynt gysylltiad cryf â Duw. Defnyddiai’r ‘Pencerdd’ ei safle i gynghori’r tywysog: cyn brwydr byddai’n adrodd cerdd i Dduw, ac un arall a fyddai’n anrhydeddu’r tywysog neu’i gyndadau. Ystyrid gwaed brenhinol yng Nghymru ganoloesol yn bwysig iawn. Roedd llawer yn credu bod tywysog yn cael ei ddewis gan awdurdod Dwyfol ac mai trwy gyfansoddi cerdd a ganmolai’i gyndadau, byddai’r bardd yn anrhydeddu’r tywysog byw o hyd. Mae’r ffurf hon o farddoniaeth yn gyffredin yng Nghymru ganoloesol ac roedd ei harfer yn ennyn parch sylweddol. Ni ddylwn gasglu bod ‘Pencerdd’ yn berson llygredig, mewn gwirionedd roedd llawer yn eithriadol o ffyddlon i’w noddwyr, gan ddewis i beryglu’u bywyd ar faes y gad. Defnyddiwyd y ffurf farddonol o’r enw marwnad yn aml yn ystod y cyfnod hwn. Byddai’n dangos galar llwyr am golled noddwr. Ysgrifennwyd yr esiampl harddaf o farwnad gan Gruffydd ab yr Ynad Coch, sef Llywelyn ein Llyw Olaf.When battles were not being waged the Pencerdd held a chair in court. Religion and superstition empowered the medieval court poet: they were believed to be able to predict the future (prophecy) as well have a strong connection with God. The Pencerdd would use his position to advise the prince; before battle he would declaim a poem to God and another that would honour the prince or his ancestors. Royal blood in medieval Wales was cherished. Many held the belief that a prince was chosen by Divine rule and by composing verse that praised his ancestors’, the poet was still honouring the living prince. This form of praise poetry is common in medieval Wales with its practice commanding a great deal of respect. That is not to infer that a Pencerdd was a corrupt figure, indeed, many were fiercely loyal to their patrons choosing to risk their life on the battlefield. The elegy was a widely used poetic form during this time. It depicted absolute grief at the loss of a patron. The most beautiful example of an elegy poem was written by Gruffydd ab yr Ynad Coch entitled, Llywelyn ein Llyw Olaf.
“Poni welwch chwi hynt y gwynt a'r glaw?
Poni welwch chwi'r deri'n ymdaraw?
...
Poni welwch chwi'r haul yn hwyliaw - 'r awyr?
Poni welwch chwi'r sŷr wedi r' syrthiaw?
Poni chredwch chwi i Dduw, ddyniadon ynfyd?
“See you not the way of the wind and the rain?
See you not the oak trees buffet together?
...
See you not the sun hurtling through the sky,
And that the stars are fallen?
Do you not believe God, demented mortals?”
Roedd dwy safle ar gael mewn llys i fardd oedd eto’n dysgu’i grefft. Y Bardd Teulu, y cyfieithiad llythrennol fyddai’n ‘bardd i’r tŷ’, yr un isaf oedd Cerddor, fyddai’r cyfieithiad llythrennol wedi bod yn syml iawn yn ‘rhywun sy’n gwneud cerddoriaeth’. Byddai wedi bod i bob safle yn y teulu ddyletswyddau ffurfiol ac anffurfiol, er nad ydym yn gwybod yn llwyr am rôl Cerddor ond diogel yw derbyn y byddai wedi bod yn rhaid iddynt ganu’r delyn neu’r delyn fach. Roedd y Bardd Teulu yn un o bedwar swyddog ar hugain yn y llys. Disgwylid iddo berfformio’i farddoniaeth cyn brwydrau, a difyrru’r Frenhines. Byddai dyletswyddau beirdd yn y llys canoloesol wedi cynnwys rôl croniclwr, archifydd llafar, a digrifwr, tri chyfrifoldeb hollbwysig i gymdeithas a ddibynnai ar draddodiadau llafar am ei grefydd, ei hanes, a’i adloniant (a fyddai wedi bod yn debycaf yn gymysgedd o foliant, hanes, a moesoldeb).There were two lower positions within a royal court for a poet still learning his craft. The Bardd Teulu- the literal translation would be ‘poet of the household’; the lowest was that of the Cerddor, the literal translation would be quite simple ‘musician’. All positions within the household would have had formal and informal duties, although the role of Cerddor is not completely known but it is safe to assume that they would have required the ability to play the harp or lyre. The ‘Bardd Teulu’ was one of twenty-four officers at court. He was expected to perform his poetry before battles and to entertain the Queen. The duties of medieval court poets would have included the role of chronicler, oral archivist and entertainer, three vital responsibilities to a society that depended on oral traditions for its religion, history and entertainment (which would have most likely been a concoction of praise poetry, history and morality).
Nid oedd bardd llys yn dod o safle breintiedig er y byddent wedi bod yn ddynion bonheddig. Roedd eu hyfforddiant yn hir ac yn llafurus. Petasent yn datblygu agwedd o hunanbwysigrwydd prin y gallent gael eu beio. Cymerai hi naw mlynedd i feistroli’r sgiliau angenrheidiol er mwyn dod yn fardd llys a phan gwblhaodd ei hyfforddiant byddai Pencerdd yn mynnu pedair ceiniog ar hugain, ac yn hawlio cael ‘amobr’ merch y Cerddor. Byddai raid i fardd llys adrodd darnau o’r Beibl ac o gerddi hysbys o’r cof; disgwylid iddo hefyd fod yn feistr mewn cyfansoddi barddoniaeth wedi’i hysgrifennu yn y gerdd dant a chynghanedd o'i ben a'i bastwn ei hun, ar fympwy ei dywysog. Er gwaethaf ei holl ofynion a galwadau, roedd y bardd llys yn dal safle cheinachod mewn cymdeithas Gymreig ganoloesol.A court poet did not originate from a position of privilege although they would have been of noble birth. Their training was long and arduous. If they did develop an attitude of self-importance then they could hardly be blamed. It would take nine years to master the necessary skills to become a court poet and upon completion of training a Pencerdd would demand twenty-four pence and the right to the ‘amobr’ (the virginity of the Cerddor’s daughter). A court poet would be required to recite extracts from the Bible and famous verses from memory; he was also expected to be a master at composing verse written in the cerdd dafod and cynghanedd within his head and at the whim of his prince. For all its requirements and demands, a court poet still held an enviable position within medieval Welsh society.
Ar ôl 1282 pan gollodd Cymru ei hannibyniaeth, byddai Beirdd y Tywysogion yn dioddef sarhad mawr: diwreiddiwyd nhw ac fe’u gwasgarwyd, wedi’u gyrru allan o’u trigleoedd brenhinol ac i oes ‘Beirdd yr Uchelwyr’. Er mwyn goroesi, dechreusant draddodiad o’r enw ‘clera’, oedd yn gofyn iddynt fentro, gan grwydro o faenor i blasty i gael hyd i fwyd, arian a beth bynnag arall a fyddai’n eu helpu i oroesi. Galluogai’r ymdeithiau hyn nhw i barhau i dderbyn nawdd eu tywysogion, erbyn hynny wedi’u diraddio’n foneddigion dan reolaeth Seisnig, gan gadw arfer y gerdd dafod a chynghanedd yn ffynnu mewn diwylliant Cymreig. Os sefydlu arferion y gerdd dant a chynghanedd a wnâi’r ddeuddegfed ganrif, diffinio nhw a wnâi’r drydedd ganrif ar ddeg.After 1282 and the loss of Welsh independence, the Poets of the Princes suffered a great indignation: they became uprooted and dispersed, thrown out of their royal residencies and into the age of the Poets of the Gentry (Beirdd yr Uchelwyr). To survive they began a tradition known as ‘clera’; this demanded that the poet undergo an expedition, wandering from manor to mansion seeking food, coin and anything else that would assist in their survival. These expeditions enabled them to continue receiving the patronage of their princes, now demoted to gentry by English rule, keeping the practise of the cerdd dafod and cynghanedd flourishing within Welsh culture. If the twelfth century established the practises of the cerdd dafod and cynghanedd, then the thirteenth century defined them.
Ychydig Mwy...
Mae traddodiad y gerdd dafod a chynghanedd yn dal yn fywiog ledled Cymru. Mae’n bell o gael ei anghofio, fel y gellir ei weld o boblogrwydd parhaol yr Eisteddfod. Mae f’astudiaeth i, o’r enw Translations: a poetry project, yn ymchwilio sut y gallai ffurfiau barddonol a mesurau Cymraeg gael eu defnyddio i ailystyried, cysylltu â, a chynrychioli’n fanwl, hunaniaeth ddiwylliannol gyfnewidiol Cymru gyfoes. Mae’n gwneud hyn drwy ystyried dau beth, yn gyntaf, dadansoddiad critigol o dair perthynas: tirwedd arfordirol a diwydiannol Cymru; beirdd Cymraeg, Eingl-Gymreig, a Saesneg; a chyhoeddi prif ffrwd a llawr gwlad. Yn ail, mae’r ymateb creadigol yn cyfieithu’r gerdd dafod a chynghanedd i Saesneg ac yn defnyddio’r trawsffurfiant yn ymarferol ar ffurf dau gasgliad o gerddi, y ddau hefyd yn cynnwys cerdd arwrol o hyd sylweddol.
A Little Bit More...
The tradition of the cerdd dafod and cynghanedd remains vibrant throughout Wales. It is far from being forgotten, evidenced by the continued popularity of the Eisteddfod. My study, entitled Translations: a poetry project, researches how Welsh poetic forms and metre could be used to reconsider, engage and accurately represent the changing cultural identity of modern Wales. It does this through two considerations, firstly, a critical analysis of three relationships: the coastal and industrial landscapes of Wales; Welsh, Anglo-Welsh and English speaking poets; and, mainstream and grassroots publishing. Secondly, the creative response translates the cerdd dafod and cynghanedd into the English language and applies that translation practically in the shape of two poetry collections each with an accompanying epic poem of substantial length.
Mae i’r prosiect tri nod:
- Ennyn diddordeb amrywiaeth helaeth o ddarllenwyr trwy hybu defnydd o’r gerdd dafod a chynghanedd gennyf fi fy hunan a beirdd cyfoes;
- Darganfod y lleisiau i gyd sy’n diffinio’r hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes;
- Herio cyhoeddi prif ffrwd a llawr gwlad ac o ganlyniad, sefydlu llwyfan genedlaethol lle y caiff lleisiau oll Cymru gyfoes eu cynrychioli’n gyfartal.
The project has three aims:
- To engage with a wide readership by promoting the use of the cerdd dafod and cynghanedd through myself and modern poets;
- To discover all the voices that define the modern Welsh cultural identity;
- To challenge mainstream and grassroots publishing and by doing so establish a national platform where all the voices of modern Wales have an equal representation.
Mae’r astudiaeth yn ei chyfnod cyntaf ac er mwyn dal yn ffyddlon i’w gwerthoedd a’i hegwyddorion, bydd y prosiect yn ymchwilio, ac yn arbrofi ag, ideoleg cyfieithu uniongyrchol. Mae’n defnyddio safbwynt Cymreig i ysbrydoli’r cyfieithiadau hyn trwy gyfweld beirdd Cymraeg sy’n gwybod sut i ysgrifennu yn y ffurfiau hyn ac mewn mesurau Cymraeg a Saesneg. Roedd fy nhraethawd M.A., Grandiloquent Wretches (Hiraeth oedd yr enw ar y pryd), yn cyfieithu’r gerdd dafod i Saesneg. Mae’n gasgliad barddonol sy’n cyfuno hanes, mytholeg, a ffurfiau barddonol Cymraeg i greu ffantasi ddinesig. Nid yw’n canolbwyntio’n unig ar hanes a mytholeg Gymreig; yn hytrach mae’n defnyddio helaethrwydd o hunaniaethau rhyngwladol, pob un ohonynt sy’n byw ac yn cyfrannu at gyfoeth diwylliannol, economaidd, a diwylliannol Cymru gyfoes.The study is in its primary stage and in order to remain loyal to its values and principles, the project researches and experiments with the ideology of direct translation. It uses a Welsh perspective to inform these translations through interviewing Welsh speaking poets who have knowledge of and write in these forms and metre in Welsh and English. My MA thesis, Grandiloquent Wretches (then titled Hiraeth) translated the cerdd dafod into the English language. It is a poetry collection that combines history, mythology and Welsh poetic forms to create an urban fantasy. It doesn’t focus exclusively on Welsh mythology and history; instead, it draws from a wealth of international identities, all of whom live and contribute to the social, economic and culturally wealth of modern Wales.
Mae’r pedair ffurf ar hugain o’r gerdd dant yn cynnwys penillion o ddwy i bedair llinell. Roedd y casgliad yn ailystyried y ffurfiau hyn i ddatblygu amrywiad modern oedd yn debycaf ei wedd i ffurf soned. Roedd hyn yn cefnogi defnyddio dyfeisiau barddonol megis octawd a chwechawd, oedd yn darparu strwythur traethiadol ffurfiol. Llwyddodd Grandiloquent Wretches i wneud hyn trwy arbrofi â gwnïo at ei gilydd ddwy ffurf farddonol sy’n gyflenwol ac, o bryd i’w gilydd, yn anghyson, i greu sain a werthfawrogai cynulleidfa fodern. Er enghraifft:The cerdd dafod’s twenty-four forms are made up of two to four lined stanzas. The collection reconsidered these forms to develop a modern variation that had a more visual relationship to that of a sonnet. This supported the use of poetic devices, such as an octet and sestet, which provided a formal narrative structure. Grandiloquent Wretches achieved this by experimenting with the stitching together of two complementary and, at times, conflicting poetic forms to create a sound that a modern readership would appreciate. For example:
Justice *
Let us just play this arid game,
if we lose then you should not blame them, you got cocky, let bedlam dictate where the pious venom strikes in righteous indignation;
war sought the tired Thracian
lilt, invoked wrath from lethargy
and called it justice. Liturgy transformed from sacred to mundane, fudged fingers gouged out his left brain. He had cold justice on his side;
least the Imp took the time to chide
him with keen doe-eyed promises; justice lobotomises...conscience.
* [Poetic form: Cyhydedd Fer – Welsh sonnet]
The Wolf’s Honey **
The rat snatched the wolf's honey;
sore, he tore its soft, bunny
flesh into a gunny mess, bejewelled
he bugled an umbrae
with sugar-snapped bayonets;
laced with perse, cloud silhouettes
will make the plaster sweat; hope to previse,
incise these mottled webs;
the spider drank flaxen cider,
drunk, the piper used the barrels
to play a sniper's tune, cipher
tasseomancy from pyre ashes;
hope that it was not your fault.
Suck a lolly dipped in salt,
thwart their strikes with rumour, club her cries
to equalise and escort
her moans with guided patience,
mistake twists for gyrations
of pain, stained laces tremble at the scream,
cetirizine harks, chases
the tussles that burst the bubbles
as convulsions spilt drooling
from silver buckles, sand knuckles
with piteous justice mewling.
** Poetic form: two stanzas of Englyn Crwca; two stanzas of Rhupant Hir; two stanzas of Englyn Crwca; two stanzas of Rhupant Hir.
Nid yw’r casgliad yn ymddiheuro am fod yn Faróc ei iaith a’i arddull, gan orfoleddu yn ei hanes trwy ddefnyddio ffurfiau barddonol Cymraeg wrth ymwreiddio’n gadarn yn yr oes sydd ohonom. Mae Translations: a poetry project yn gwerthfawrogi naratif cyson yn fwy ond nid yw’n gwyro’n rhy bell o’i natur rwysgfawr. Gweler y gerdd isod o The Silver in the Water, Pennod 3.The collection is unapologetically baroque in language and style, revelling in its past through the use of Welsh poetic forms whilst firmly set in the present. Translations: a poetry project places a higher value on a cohesive narrative but it does not deviate too far away from its grandiloquent nature. See the poem below taken from The Silver in the Water, Chapter Three.

Swathes of Empyrean Heather***


Wyled**** curdled the stomach;


Cistern snagged the Bittern co…pse.


Scourge dirge steep like Icarus,


periwinkle him; skim milk


to the broth, froth this relief;


temper this heather charnel****


with carrion,

virion******



river


malingers


and infers


sea.


Yn y pen draw, mae Translations: a poetry project yn sicrhau bod y ffurfiau a’r mesur yn parhau i ddatblygu i fodernedd. Wedi’u cadw’n ddiogel, nid fel arteffact mewn amgueddfa, ond fel creadur byw, creadur sy’n agored i fethu yn ogystal ag i lwyddo ac, yn bwysicaf oll, wedi’i ysbrydoli gan ei hanes a’i ddiwylliant, sy’n datblygu’n gyson, gan gydgordio ag anghenion ei ddiwylliant.Ultimately Translations: a poetry project ensures that the forms and metre continue to evolve into modernity. Preserved, not like a museum artefact but as a living organism; an organism that is open to failures as well as successes and, most importantly, informed by its history and culture, constantly evolving, harmonising with the needs of its society.

Swathes of Empyrean Heather



Wyled | curdled | the stomach;


Cistern | snagged the Bittern | co…pse.


Scourge | dirge |steep like Icarus,


periwinkle him; |skim | milk


to the broth, |froth | this relief;


temper | this heather | charnel


with carrion,|

virion |


river


malingers |


and infers |


sea.


Nid ydym ni’n gwybod pryd y cychwynnodd y gerdd dant a chynghanedd ond mae’n siŵr mai wrth i’r iaith Gymraeg ddatblygu, fe ddatblygodd barddoniaeth Cymraeg ochr yn ochr â hi.

Rhea Seren on Patreon

The Lonely Crowd Magazine

Previously In Molly Bloom Magazine

rhea_seren

Mae Patrick Jemmer wedi creu’r fersiwn Cymraeg i parallel.cymru / Patrick Jemmer has created the Welsh version for parallel.cymru


Erthygl ar gael i lawrlwytho ar Apple Books, PDF & Kindle / Article available to download on Apple Books, PDF & Kindle:

Apple Books logo

PDF logo

Kindle logo

]]>
Rhea Seren Phillips: Sut y Gallai Barddoniaeth Hynafol Helpu Cymru i Ddeall ei Hunaniaeth Ddiwylliannol Heddiw / How Ancient Poetry Could Help Wales Understand its Modern Cultural Identity https://parallel.cymru/rhea-seren-phillips-helpu-cymru-i-ddeall-ei-hunaniaeth-ddiwylliannol/ Thu, 07 Jun 2018 15:45:06 +0000 https://parallel.cymru/?p=8821 Mae Rhea Seren Phillips yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol Abertawe sy’n ymchwilio i sut y gellir defnyddio ffurfiau a mesurydd barddonol Cymraeg i ailystyried hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes ac i ennyn diddordeb yn hon. Yma, mae hi’n esbonio sut y gall llenyddiaeth ein helpu i gysylltu â’n hunaniaeth ddiwylliannol

Rhea Seren Phillips is a PhD student at Swansea University, who is investigating how the Welsh poetic forms and meter can be used to reconsider and engage with contemporary Welsh cultural identity. Here, she explains how literature can help us connect with our cultural identity…

Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o’r erthygl hon yn wreiddiol yn The Conversation, gyda chyfres o erthyglau sydd yn cynnwys Cymru yma.
The English version of this article originally appeared in The Conversation, with a series of articles that feature Wales here.

Beth yw ystyr bod yn Gymreig heddiw? Ai cael eich geni yng Nghymru, dod o deulu Cymreig, neu ddim ond byw yno sy’n bwysicaf? Mae’n gallu bod yn anodd i rywun o unrhyw ddiwylliant ddiffinio’n benodol sut y ffurfir ei hunaniaeth. Ond, o ran y Cymry – sydd a chanddynt ganrifoedd yn ogystal â haenau amryfal o ddiwylliant i’w gweithio trwyddynt – mae’n gallu bod yn eithriadol o anodd.What does it mean to be Welsh today? Is it being born in Wales, having Welsh family, or simply a matter of living there? It can be hard for a person of any culture to specifically define what makes up their identity but, for the Welsh – who have hundreds of years as well as multiple layers of culture to work through – it can be particularly tricky.
Un agwedd o ddiwylliant Cymraeg y byddai pawb yn cytuno amdani yw’r cysylltiad cryf rhwng y wlad a’i llenyddiaeth. Mae’r Gymraeg yn iaith delynegol, oslefol, sy’n ymgynnig yn dda ar gyfer canu a barddoni ers canrifoedd – yn gymaint felly nes ei bod wedi’i gwau â hunaniaeth y werin, a ydynt yn sylweddoli hyn neu beidio.One defining aspect of Welsh culture that all would agree on is the country’s strong relationship with its literature. Wales’s rolling, lyrical language is one that has lent itself well to song and poetry for centuries – so much so that it has become interwoven with the people’s identity, whether they realise it or not.
Mae hanesyddion yn gallu disgrifio llawer o’r digwyddiadau sy wedi gwneud y wlad fel y mae hi heddiw. Ond nid mor syml yw diffinio beth sy wedi arwain at hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes. Felly er mwyn archwilio’r syniad hwn, rwy’n defnyddio ffurfiau barddonol a mesurau Cymraeg.Historians can point to a lot of the events that have made the country what it is today. But defining what has led to the contemporary Welsh cultural identity is not quite so simple. So, to explore this idea, I am using Welsh poetic forms and metre.
Mae barddoniaeth wedi bod yng nghalon diwylliant Cymreig er yr Oesoedd Canol, ac mae’r enghreifftiau cynharaf yn dyddio o’r bumed a’r chweched ganrif. Roedd beirdd yn yr Oesoedd Canol yn ennill parch gyda’u gwaed a thrwy eu geiriau – nid gwahanol oedd yr awduron Cymraeg Aneirin a Taliesin. Yn bennaf roedd eu cerddi’n darlunio clod a threchiad mewn brwydr, wrth iddynt ddilyn eu noddwr brenhinol i ryfela.Poetry has been at the heart of Welsh culture since medieval times, with the earliest known examples dating back to the fifth and sixth century. Poets of the medieval period earned their respect in blood and words – and the Welsh writers Aneirin and Taliesin were no different. Their poetry chiefly depicted glory and defeat in battle, as they followed their royal patron to war.
Ceir, er enghraifft, y llinellau hyn o Marwnad Owain ab Urien, gan Taliesin, sy’n cael eu cyfieithu’n fras fel, “The wide host of England sleeps with the light in their eyes”:Take, for example this line from from Marwnad Owain ab Urien, by Taliesin, which roughly translates to, “The wide host of England sleeps with the light in their eyes”:
Cysgid Lloegr llydan nifer a
lleufer yn eu llygaid.
Bellach mae Cymru’n cael ei hymosod llai, ond mae cymynrodd parhaol y 24 o’r ffurfiau barddonol Cymraeg yn dal i gysylltu’r wlad â’r gorffennol. Llinell cynghanedd, er enghraifft– mesur barddonol sy’n unigryw i’r Gymraeg wedi’i seilio ar batrymau rhythmig neilltuol yr iaith, ac ar ailadrodd cytseiniaid- sy’n hanes byw, ac nid dim ond o ran y geiriau wedi’u defnyddio ynddi.Now, Wales is going through a less embattled time, but the lasting legacy of the 24 Welsh poetic forms still connects the country to the past. A line of cynghanedd, for example– a poetic metre unique to Welsh which uses the language’s consonantal repetition and syllabic stress– is a living history, and not just in terms of the words that are set to it.
Cyfieithu mesur
Mae’n ddihareb am ba mor anodd yw ceisio defnyddio pob un o’r ffurfiau a’r mesurau Cymraeg yn Saesneg – mewn gwirionedd, mae llawer yn credu nad yw’n bosibl cyflawni hyn yn iawn na’n fanwl gywir. Fe fyddent yn dadlau’n gall, ond nid cywirdeb yw’r peth mwyaf pwysig yma. Yn hytrach, rwy’n ymddiddori mewn dysgu’r grefft a deall nodweddion y ffurfiau barddonol a’r mesurau Cymraeg sy’n dangos mai rhai Cymraeg ydynt.
Translating metre
Each of the Welsh poetic forms and metre is notoriously difficult to write in the English language – in fact many believe that writing these forms and metre in English is almost impossible to accomplish well or accurately. They would have a sound argument, but accuracy is not the most important thing here. Rather, it is engagement with the learning of the craft and the characteristics of Welsh poetic forms and metre which identify them as Welsh.
Mae barddoniaeth Eingl-Gymreig wedi’i sefydlu fel rhan o hanes barddoniaeth Cymru, ac yn cynnwys cyfraniadau oddi wrth feirdd Saesneg yn ogystal ag ysgrifenwyr rhyngwladol sy wedi ymgartrefu yng Nghymru. Er enghraifft, bardd o’r Ariannin oedd Lynette Roberts, a ddefnyddiai ffurfiau barddonol a mesurau Cymraeg yn ei cherddi. Efallai bod y gerdd Fern Hill gan Dylan Thomas yn un o’r enghreifftiau mwy adnabyddus o farddoneg Gymraeg yn Saesneg:Anglo-Welsh poetry is an established part of Welsh poetic history and includes contributions from English poets as well as international writers who have settled in Wales. Lynette Roberts, for example, was an Argentinian poet who used Welsh poetic forms and metre in her poetry. Perhaps one of the more well known examples of Welsh poetics in the English language, is Dylan Thomas’s Fern Hill:
Though I sang in my chains like the sea.”
Yn debyg i’r beirdd sy wedi defnyddio cynghanedd mewn cerddi Saesneg, rwy’n credu’n frwd ei bod yn bosibl defnyddio amrywiadau ar ffurfiau barddonol a mesurau Cymraeg i lunio barddoniaeth yn Saesneg, a’i bod yn bwysig dechrau annog mwy o gerddi Saesneg sy’n defnyddio cynghanedd.Like the poets who have used cynghanedd in English poems, I strongly believe that it is possible to use variations of Welsh poetic forms and metre to create poetry in the English language, and that it is important that we start encouraging more English poems using cynghanedd.
Fe all y grefft o ddefnyddio ffurfiau barddonol a mesurau Cymraeg arwain y gwrandäwr ar daith trwy hanes, tirwedd, diwylliant a mytholeg Cymru. Trwy’i defnyddio mewn cerddi Saesneg, mae’n bosibl ailddiffinio llais barddonol cenedlaethol ar gyfer Cymru yn y byd sydd ohonom, a ellir ei ddefnyddio mewn sawl iaith. Nid datblygu llais barddonol heb ei debyg a ystyrir i fod yn Gymreig yw nod y prosiect hwn. Yn hytrach gobeithiaf y bydd beirdd yn gallu edrych trwy lens fydd yn eu cysylltu â gwreiddiau cyfrannol y wlad, lens y gallant ffocysu eu profiadau o hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig trwyddi.The craft of Welsh poetic forms and metre has the potential to take the listener on a journey through the history, landscape, culture and mythology of Wales. By using it in English poems, it is possible to redefine a contemporary national Welsh poetic voice that can be used in several languages. It is not about developing a singular poetic voice that is considered to be Welsh, but giving poets a lens which links them to the country’s collective roots through which they can focus their experiences of Welsh cultural identity.
O bosibl y byddai archwilio hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig trwy ddefnyddio’r fath hon o farddoniaeth yn hyrwyddo sgwrs newydd, genedlaethol am hunaniaeth ddiwylliannol. Trwy hybu’r ffurfiau a’r mesurau, fe allwn ddechrau ymosod ar y dadymafael diwylliannol a’r arwahanu sy’n bod oddi mewn i rai unigolion a grwpiau sy’n byw yng Nghymru. Efallai y helpai hyn i greu llwyfan lle y cyfrannai safbwyntiau gwahanol at drafod hunaniaeth ddiwylliannol mewn ffordd sy’n cyd-fynd yn well â Chymru fodern, amlddiwylliannol.Exploring Welsh cultural identity using this type of poetry could potentially facilitate a new, national conversation about cultural identity. By promoting the forms and metre, we can begin to address the cultural disengagement and isolation which exists within certain individuals and groups who live in Wales. It could help to create a platform where different perspectives could contribute to a discussion on cultural identity that is more in keeping with a modern, multicultural Wales.
Mae’n bosibl y bydd y fath hon o drafodaeth yn herio’n syniadau ynglŷn â hunaniaeth ddiwylliannol trwy feithrin gwreiddiau y tu hwnt i’r Gymraeg, er mwyn cofleidio’r rhai sy’n bodoli ar ei hymylon. Trwy gyfuno
diwylliant cyfoes Cymreig â thraddodiadau hynafol o farddoni, fe all Cymru groesawu’i hunaniaeth genedlaethol gyfnewidiol, wrth anrhydeddu’r oes o’r blaen o hyd.
These kinds of discussions have the potential to challenge our ideas of cultural identity by nurturing roots outside of the Welsh language in order to embrace those who exist on its borders. By melding modern Welsh culture with the ancient traditions of rhyme and verse, Wales can embrace its changing national identity while still honouring its past.

Un agwedd o ddiwylliant Cymraeg y byddai pawb yn cytuno amdani yw’r cysylltiad cryf rhwng y wlad a’i llenyddiaeth.

Rhea Seren on Patreon

The Lonely Crowd Magazine

Previously In Molly Bloom Magazine

rhea_seren

Mae Patrick Jemmer wedi creu’r fersiwn Cymraeg i parallel.cymru / Patrick Jemmer has created the Welsh version for parallel.cymru

 

Llwytho i Lawr fel PDF

]]>
Rhea Seren Phillips: Sut y Datblygai’r Cymry Eu Ffurf o Farddoniaeth Eu Hunain / How the Welsh Developed Their Own Form of Poetry https://parallel.cymru/rhea-seren-phillips-eu-ffurf-o-farddoniaeth/ Thu, 31 May 2018 17:10:33 +0000 https://parallel.cymru/?p=8811 Mae Rhea Seren Phillips yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol Abertawe sy’n ymchwilio i sut y gellir defnyddio ffurfiau a mesurydd barddonol Cymraeg i ailystyried hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes ac i ennyn diddordeb yn hon. Yma, mae hi’n cyflywno 24 o ffurfiau barddonol a phedawr mesur Cymraeg…

Rhea Seren Phillips is a PhD student at Swansea University, who is investigating how the Welsh poetic forms and meter can be used to reconsider and engage with contemporary Welsh cultural identity. Here, she introduces the Welsh 24 poetic forms and four metres…

Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o’r erthygl hon yn wreiddiol yn The Conversation, gyda chyfres o erthyglau sydd yn cynnwys Cymru yma.
The English version of this article originally appeared in The Conversation, with a series of articles that feature Wales here.

Fe fyddai byd heb farddoniaeth yn lle enbyd yn wir. O’r gerdd Fy Ngwlad gan Gerallt Lloyd Owen am arwisgiad Charles fel Tywysog Cymru i Trafferth mewn Tafarn gan Dafydd ap Gwilym, mae ffurf y fath ysgrifennu, yn ogystal â’r geiriau a’r ymadroddion ynddo, wedi dod yn rhan fawr o’n hanes a diwylliant llenyddol ni.A world without poetry would be a dire thing indeed. From Dylan Thomas’s famous villanelle Do not go gentle into that good night to Shakespeare’s famous love sonnet parody, Sonnet 130, the forms of these writings, just as much as the words and phrases, have become a large part of literary history and culture.
Er mai adnabyddus yng Nghymru oedd arddulliau cymhleth cerddi Saesneg, dros y canrifoedd datblygai gwerin Cymru set unigryw o batrymau barddonol oedd yn perthyn dim ond i’w hiaith eu hunain. Yn wahanol i’r rhan fwyaf o ffurfiau Saesneg, mae’r rhai Cymraeg yn pwysleisio seiniau oddi mewn i linell, a’r adleisiau wedi’u gadael ar eu holau, yn hytrach na chanolbwyntio ar y geiriau’n unig.As well-known as these intricate styles may be, over many centuries the people of Wales developed a unique set of patterns all of their own. Unlike most English language forms, these focus on the sounds produced within a line and the echoes left after, rather than just on the words themselves.
Mae cyfanswm o 24 o ffurfiau barddonol Cymraeg, ynghyd â phedwar mesur. Mae’r ffurfiau’n tueddu i fod yn eithaf byr – er enghraifft, roedd milwyr yn arfer defnyddio Englyn Milwr i afon negesau byrion adref yn ystod y Rhyfel Mawr. Rywbryd cyfeirir ato fel haicw Prydeinig, ac mae i bob pennill dair llinell, pob un ohonynt sydd yn cynnwys saith sillaf, ac maent i gyd yn odli gyda’i gilydd. O ganlyniad i’r llinellau mynegol ymddengys yr Englyn braidd yn debyg i’r dull Japaneeg, ond wedi dweud hynny, mae i’r englyn hunaniaeth dra Chymraeg. Mae odli’n agwedd hanfodol o ffurfiau barddonol Cymraeg. Felly yn wahanol i’r haicw, pob un o’r tair llinell mewn pennill sydd ar un odl.In total, there are 24 Welsh poetic forms and four metres. The forms have a tendency to be quite short – an Englyn Milwr, for example, was a form used by soldiers to send short messages home during World War I. Sometimes referred to as a British haiku, every verse is composed of three lines, each seven syllables long, all of which rhyme with each other. Though the expressive lines do lend it certain similarities to the Japanese style, the Englyn has a very Welsh identity. Rhyme is an integral aspect of Welsh poetic forms and so, unlike the haiku, each of a verse’s three lines is monorhymed, that is they end in the same rhyme.
Llinellau persain
Er mwyn creu a chadw cytgord oddi mewn i linell, ffurfiau o farddoniaeth gaeth Gymraeg, sef ‘cynghanedd’, a ddefnyddir. Mae cynghanedd yn fwy tebyg i gerddoriaeth nag i farddoniaeth draddodiadol Saesneg, ac yr un fath â chyfansoddiad cerddorol maent yn cynnwys mwy nag yr un nodyn. A dweud y gwir, er mwyn gwerthfawrogi llinell cynghanedd yn llwyr, rhaid i chi’i darllen hi’n uchel a gwrando ar yr haenau o sain sy’n llifo o’r tafod.
Harmonious lines
To create and maintain harmony within a line, strict Welsh metres, known as “cynghanedd”, are used. The cynghanedd have more in common with music than traditional poetry, and like a piece of music it is made up of more than just one note. In fact, in order to fully appreciate a line of cynghanedd you should read it aloud and listen to the layers of sounds that roll off the tongue.
Mae cynghanedd mor bersain gan ei bod yn arfer ‘cyseinedd’, hynny yw, cysondeb rhwng y cytseiniaid.
Unigryw i Gymru yw’r ffurf hon o gyseinedd am fod yr iaith yn defnyddio cynghanedd yn ddiymdrech mewn bywyd pob dydd: mae cyseinedd yn rhan o dirwedd yr iaith Gymraeg.
They achieve this lyrical metre by practising something called “consonantal harmony”. This is unique to Wales because the language effortlessly uses cynghanedd in everyday life: consonantal repetition is part of the landscape of the Welsh language.
Ysgrifennir llinell o gynghanedd gyda thoriad anweladwy neu want yn ei chanol sy’n rhannu’r llinell, er enghraifft, ceir: X X X | X X X X. Yn draddodiadol mae saith sillaf mewn llinell o gynghanedd, ac yma mae ‘X’ yn cynrychioli pob un ohonynt.A line of cynghanedd is written with an invisible break or caesura in the middle that divides the line, for instance: X X X | X X X X. The cynghanedd is traditionally made up of seven syllables, so here “X” represents each syllable in a line.
Yn y Gymraeg mae ar bob gair acen sillafog gref, fel arfer ar y goben, hynny yw, y sillaf olaf ond un. Ystyrier y llinell ganlynol o englyn gan R Williams Parry, er enghraifft:
“Rhowch wedd wen dan orchudd iâ.”
Welsh is a heavily syllabic language with the stress usually falling on the penultimate syllable. Consider the following line from an englyn by R Williams Parry, for example:
“Rhowch wedd wen dan orchudd iâ.”
Rydym yn gallu cymharu hon gyda’r llinell Saesneg o’r gerdd Fern Hill gan Dylan Thomas, lle mae’r seiniau ‘th’ ac ‘s’ yn creu’r cysondeb:We can compare this with the line in English from the poem Fern Hill by Dylan Thomas, where the sounds ‘th’ and ‘s’ make up the harmony:
Though I sang in my chains like the sea.”
Wrth gwrs mae’r Gymraeg yn gallu bod yn iaith anodd ei meistroli. Serch hynny, rwy wedi cynnwys yr enghraifft hon er gwaethaf nad ydym yn gwybod heb amheuaeth fod Thomas yn deall na’n defnyddio cynghanedd. Eto i gyd, mae’r llinell yn enghraifft gref o’r ffurf hyd yn oed os un anfwriadol ydy. Dyma enghraifft arall o gynghanedd go iawn yn Gymraeg, o’r gerdd Cefn Gwlad gan Dic Jones:As Welsh can be a tricky language to master, this example is included despite the fact that Thomas’s knowledge of the cynghanedd is debatable. Still, the line is a strong if unintentional example of the metre. A true Welsh language cynghanedd example for comparison would be the following, from Dic Jones’s poem Cefn Gwlad:
“I fyw yn glos wrth gefn gwlad.”
Gadwech inni nodi nad yw’r fersiwn Saesneg llythrennol, sef, “To live close to nature”, yn cynhyrchu’r un effaith o gwbl.Translated into English, the line reads, “To live close to nature”, which doesn’t have quite the same effect.
Mae pedwar math o gynghanedd, sef cynghanedd lusg, cynghanedd draws, cynghanedd sain, a chynghanedd groes. Maent i gyd yn gweithio’n wahanol i’w gilydd, ond yn y bôn mae’r egwyddor yr un peth mewn pob achos: rhaid i’r cytseiniaid yn rhan gyntaf y llinell ymddangos yn yr un drefn yn ail ran y llinell (gweler uchod).There are four types of cynghanedd or metres: cynghanedd lusg (echoing harmony), cynghanedd draws (bridging harmony), cynghanedd sain (sonorous harmony) and cynghanedd groes (criss-cross harmony). Although they achieve the metre in different ways, their principles are basically the same: the consonants that appear in the first part of the line must appear in the same order in the second, as shown above.
Hanes trwy gerddi
Mae’r ffurfiau barddonol hyn yn aros yn boblogaidd iawn yng Nghymru, ond i ddeall pam mae rhaid defnyddio’r fath gymhlethdod, pwysig ydy deall beth yw eu tarddiad: maent yn perthyn yn annatod i’r iaith Gymraeg. Tra oedd y Gymraeg yn datblygu, fe ddatblygent hwythau gyda hi, gan ddechrau cael eu haeddiant yn y 12fed ganrif yn enwedig.
History through verse
These forms remain widely popular in Wales, but to understand why such complexity is necessary, it is important to understand where the poetic forms and metres originate from: they are intrinsically intertwined with the Welsh language. As Welsh developed so did they, coming into their own particularly during the 12th century.
‘Penceirddiaid’ oedd yr enw arbennig ar feirdd oedd wedi meistroli cynghanedd yn ystod y ganrif hon. Byddent yn treulio tua naw mlynedd i feistroli’r ffurfiau a’r mesurau angenrheidiol. Er mwyn dynodi ei statws, rhoddid i’r pencerdd gadair neilltuol yn y llys. Roedd hefyd swyddi eraill i feirdd yn y cartref brenhinol, megis ‘bardd teulu’ – swyddog y llys a fyddai’n perfformio ei waith i’r frenhines. Cerddor oedd enw ar y safle isaf.Poets who had mastered the cynghanedd during this century were hailed as “pencerdds”, chiefs-of- song. It would take approximately nine years to master the forms and metres required. In recognition of his position, the pencerdd was granted a special chair in the royal court. There were other poetic positions within the royal household, too, such as bardd teulu – poet to the household – an officer of the court tasked with the duty of performing his work to the queen. The lowest position was that of the musician, the cerddor.
Roedd un brif ddyletswydd ar ddalwyr y swyddi hyn i gyd: croniclwyr ac archifwyr oeddent. Eu cyfrifoldeb nhw oedd gwneud yn siŵr y cofid gorchestion y brenin, a’i frwydrau oll, ac y’u hailadroddid am amser maith ar ôl iddo farw. Dim ond yr ychydig breintiedig a fwynhâi ddarllen ac ysgrifennu, ac felly roedd rhoddi straeon i lawr yn alwedigaeth anodd. Roedd ailadrodd seiniau’r gynghanedd yn sicrhau bod y cerddi’n gofiadwy.All of these roles had one very important function: they were chroniclers and archivists. It was their responsibility to ensure that the great feats of the king and all his battles were remembered and recited long after he had passed. Reading and writing were enjoyed by a privileged few which made passing down stories a tricky profession. The repetition of sounds in the cynghanedd ensured the poetry was memorable.
Mynd ymlaen â chynghanedd
Bron yn unigryw i’r Gymraeg yw’r modd y mae cynghanedd yn gweithredu i lunio cerdd. Fe fyddai’n eithriadol o anodd ail-greu yn union yr un cysondeb rhwng y cytseiniaid mewn llinell o farddoniaeth naill ai yn Saesneg, neu ynteu mewn unrhyw iaith arall.
Continuing cynghanedd
The way that the metre forms each poem connects it almost exclusively to the Welsh language: it would be very difficult to recreate the same harmony and balance between a line’s consonants in English or any other language in exactly the same way.
Mae ffurfiau a mesurau barddonol Cymraeg yn rhwysgfawr, beiddgar, a dwys; a dyna nodweddion ardderchog ar gyfer canu clod brenin ac adrodd hanesion. Mae barddoniaeth fodern wedi symud y tu hwnt i’r fath hon o gyfansoddi wedi’i seilio ar strwythurau ffurfiol a bellach yn defnyddio arddull fwy agored. Wedi’r cwbl, nid llawer o bobl sy’n dymuno darllen cerdd lle y gallant ddyfalu’r odl nesaf. Serch hynny, mae lle o hyd i’r ffurfiau a mesurau barddonol hyn yn y wlad. Bob blwyddyn yn y Brifwyl, sy’n dal i fod yn rhan bwysig o ddiwylliant Cymraeg, fe fydd beirdd yn anadlu bywyd i gerddi wedi’u hysgrifennu’n draddodiadol.Welsh poetic forms and metres are grandiloquent, challenging and dense, which is great for praising a king and narrating stories. Modern poetry has moved beyond this form-led poetry to a more open style – after all, not many want to read a poem where they can guess the next rhyme – but these poetic forms and metre still have their place in the country. Each year, the words and lines of these poems are brought to life at the National Eisteddfod music and poetry festival, which remains a large part of Welsh culture.
Mae disgwyliadau’r oes fodern ynghylch barddoniaeth Saesneg wedi newid, ond mae’r cerddi Cymraeg sy’n bodoli ers canrifoedd yn pwysleisio pa mor hynafol yw crefft eu cyfansoddi. Fe allant fywiogi chwedlau am ddyddiau a fu, lle na allai unrhyw dafod arall byth lwyddo i ddwyn y maen i'r wal.The modern expectations of English poetry have changed, but the centuries-old Welsh poems emphasise that their writing is an ancient craft, and can bring life to the tales of times long ago in a way no other tongue ever could.

Mae’r cerddi Cymraeg sy’n bodoli ers canrifoedd yn pwysleisio pa mor hynafol yw crefft eu cyfansoddi. Fe allant fywiogi chwedlau am ddyddiau a fu, lle na allai unrhyw dafod arall byth lwyddo i ddwyn y maen i’r wal.

Rhea Seren on Patreon

The Lonely Crowd Magazine

Previously In Molly Bloom Magazine

rhea_seren

Mae Patrick Jemmer wedi creu’r fersiwn Cymraeg i parallel.cymru / Patrick Jemmer has created the Welsh version for parallel.cymru

 

Llwytho i Lawr fel PDF

]]>
Rhea Seren Phillips: Sut yr oedd beirdd yn dadebru hanes Tywysoges Cymru Gymreig Olaf / How poets revived the story of the last Welsh Princess of Wales https://parallel.cymru/rhea-seren-phillips-tywysoges-cymru-gymreig-olaf/ Wed, 23 May 2018 14:20:10 +0000 https://parallel.cymru/?p=8673 Mae Rhea Seren Phillips yn fyfyriwr PhD ym Mhrifysgol Abertawe sy’n ymchwilio i sut y gellir defnyddio ffurfiau a mesurydd barddonol Cymraeg i ailystyried hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig gyfoes ac i ennyn diddordeb yn hon. Yma, mae hi’n turio’n ddyfnach i hanes Tywysoges Cymru Gymreig olaf…

Rhea Seren Phillips is a PhD student at Swansea University, who is investigating how the Welsh poetic forms and meter can be used to reconsider and engage with contemporary Welsh cultural identity. Here, she delves deeper into the story of the last Welsh Princess of Wales…

Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o’r erthygl hon yn wreiddiol yn The Conversation, gyda chyfres o erthyglau sydd yn cynnwys Cymru yma.
The English version of this article originally appeared in The Conversation, with a series of articles that feature Wales here.

Wedi rhoddi i lawr y teitl ‘Tywysog Cymru’ y mae cenhedloedd o deulu brenhinol Lloegr – ac yn ddiweddarach, rheolwyr y Deyrnas Unedig – er y 13eg ganrif. Maen nhw’n anrhegu’r aer aparawnt â fe, er nad oes raid i’r aer ei ddal.The title “Prince of Wales” has been passed down through generations of England’s – and later the United Kingdom’s – royals since the 13th century. It is granted to the heir apparent, though it is not a requirement that the next in line to the throne holds it.
Ond nid breninoldeb ‘gwir’ Cymru mo’r tywysogion hyn. Cafodd y teitl ei ddwyn ym 1301 oddi wrth frenhinoedd olaf Cymru, ar ôl y frwydr dros annibyniaeth Gymreig. Ail-grëwyd e ar gyfer Edward o Gaernarfon, oedd i fod yn Edward yr 2ail yn nes ymlaen. Dyma oedd y tro cyntaf yr arwisgen nhw fab hynaf Brenin Lloegr fel ‘Tywysog Cymru’.But these princes are not the “true” royals of Wales. The title was taken in 1301 from the last monarchs of Wales following the battle for Welsh independence, and recreated for Edward of Caernarfon, the future Edward II. This was the first time that the eldest son of the King of England was invested as “Prince of Wales”.
Ers hynny, mae ‘Tywysoges Cymru’ wedi bod y teitl ar wragedd tywysogion Cymru. Yr un gyntaf oedd Joan o Gaint. Derbyniodd hi’r teitl pan briododd Edward o Woodstock, y Tywysog Du – yr ail yn y llinell o dywysogion Cymru a ddeuai o Loegr – ar y 10fed o Hydref 1361. Efallai mai Diana, Tywysoges Cymru, yw’r person mwyaf adnabyddus o bawb sy wedi dal y teitl brenhinol bellach. Wedi dweud hynny, er mwyn cael hyd i wir dywysoges Cymru olaf, hynny yw, y person a anwyd gynt gan frenhinoedd Cymru oedd mewn grym ar y pryd, mae rhaid inni fynd yn ôl i’r 13eg ganrif i ddatguddio hanes Gwenllian.The wives of the princes of Wales have since been known as “Princess of Wales”. The first was Joan of Kent, who took the title upon her marriage to Edward of Woodstock, the Black Prince – second in the English line of princes of Wales – on October 10 1361. Though Diana, Princess of Wales is now perhaps the most well known of all those to have held the royal title, to find the last true princess of Wales, that is, the last person to be born to the reigning monarchs of Wales, one needs to go back to the 13th Century, and uncover the story of Gwenllian.
Tywysoges Cymru
Nid tywysoges nodweddiadol mo Gwenllian – ni thriniwyd hi fel un ‘chwaith. Cafodd hi ei geni ym 1282, yn unig blentyn i Llywelyn ap Gruffudd ac Eleanor de Montfort, y llywiau olaf i deyrnasu yng Nghymru. Bu farw mam Gwenllian yn fuan ar ôl genedigaeth y ferch, tra berwai’r brwydro dros annibyniaeth Gymreig a ddygai fywyd ei thad yn yr un flwyddyn hefyd.
Princess of Wales
Gwenllian was not a typical princess – nor was she treated like one. Born in 1282, she was the only child of Llywelyn ap Gruffudd and Eleanor de Montfort, the last sovereign royals of Wales. Gwenllian’s mother died shortly after childbirth, amid the fight for Welsh independence which also took the life of her father the same year.
Yn blentyn, cafodd Gwenllian ei rhoi o dan ofal ei hewythr, Dafydd ap Gruffudd, ond cafodd e’i ddal ac yn hytrach ei ddienyddio, a hithau’n ddim ond un oed. Wedyn, rhoddwyd y dywysoges ifanc o dan nawdd coron Lloegr. Dim ond yn ystod misoedd cyntaf ei bywyd y byddai Gwenllian yn byw yng ngwlad ei genedigaeth.Baby Gwenllian was put under the protection of her uncle, Dafydd ap Gruffudd, but he was captured and later executed when she was just one year old. The young princess was then passed into the guardianship of the English crown. The first months of Gwenllian’s life were to be her only time residing in the country of her birth.
Pan oedd hi’n groten, fe dalodd y Brenin Edward y 1af y cyfanswm o £20 y flwyddyn i Sempringham, lleiandy yn Swydd Lincoln, i guddio Gwenllian rhag golwg, ac, yn fwyaf pwysig, i’w chadw hi’n ddietifedd. Deallodd y brenin pe bai hi’n esgor ar etifedd, byddai teitl Tywysog Cymru mewn dadl.When she was a toddler, King Edward I paid Sempringham, a convent in Lincolnshire, the grand sum of £20 a year to keep Gwenllian hidden from view and, most importantly, childless. The king understood that if she produced an heir, then the title of the Prince of Wales would be in dispute.
Yn ofalus y dewisodd Edward Sempringham. Nid dim ond lleiandy oedd e, ond ar ben hynny, un a berthynai i Urdd Gilbert, sect seciwlar a gadwai ei hun ar wahân i’r byd.Edward’s choice of Sempringham was a careful one: it was not just a convent, it was of the Gilbertine Order, a secular sect that kept itself isolated from the world.
Daeth Gwenllian yn gysgod a dim ond pan fyddai reidrwydd y câi hi ei hatgyfodi -- pryd bynnag yr oedd angen arian ar y lleiandy, er enghraifft. Fe fyddai’r Brenin Edward y 1af yn atgoffa’r Pab am y fenyw roedd Sempringham yn ei gwarchod – er y byddai’n fwy priodol dweud ei bod yn garcharor.Gwenllian became a shadow only to be resurrected during great need – when the convent needed money, for example. King Edward I would remind the Pope who Sempringham was a guardian of – although the more appropriate word would have been prisoner.
Bu Gwenllian fyw nes iddi gyrraedd ei 54 oed. Dim ond ychydig rydym ni’n ei wybod am ei phersonoliaeth, neu hyd yn oed am ei gwedd hi. Doedd hi ddim yn gwybod ei henw cywir ei hun hyd yn oed: mae cofnodion y priordy’n ei rhestru hi fel ‘Wencilian’ tra oedd hi’n defnyddio’r llofnod ‘Wentliane’ – a llygredigaethau Saesneg yr ynganiad cywir ydyn nhw ill dau. Un o golledigion Cymru ydy hi, wedi’i chladdu yn anialdir Lloegr, bell oddi cartref.Gwenllian lived until the age of 54. Little is known of her personality and even her appearance. She didn’t even know her true name: priory records have her listed as “Wencilian” while she used the signature “Wentliane” – both English corruptions of the correct pronunciation. She is a lost figure of Wales, buried in the wilderness of England, far from home.
Hanes wedi’i golli
Ni lwyddodd cynllun Edward y 1af o ran Gwenllian yn llwyr, fodd bynnag. Er nad hanes Chymru na Lloegr sy’n ei chrybwyll hi lawer erbyn hyn, mae atgof y dywysoges golledig o Gymru wedi llwyddo i oroesi, yn rhannol o ganlyniad i grŵp anarferol o gynghreiriaid, sef, beirdd.
Lost history
Edward I’s plans for Gwenllian did not succeed entirely, however. Though little mention is to be found now in the history of either Wales or Britain, the memory of the lost Welsh princess has managed to survive, partly thanks to an unusual group of allies: poets.
Ychydig bach a ysgrifennwyd am Gwenllian tra oedd hi’n cael ei chuddio. Wedi’r cwbl, gan mwyaf roedd beirdd Cymru yn y Canol Oesoedd yn gwneud â chadw atgof y brenin yn fyw, nid atgof gwraig ddibwys. Ond, fe oroesai eiliwiau ei hanes, diolch i glerddynion.Very little was written about Gwenllian during her imprisonment, after all the poets of medieval Wales were mostly concerned with preserving the memory of the king, and not that of a mere woman. But glimmers of her story lived on thanks to wandering bards.
Mae beirdd Cymraeg wedi dal i gadw ei chof hi’n fyw yn yr oes fodern. Ym 1997 yr adfywiwyd hanes Gwenllian pan ddewisodd y Brifwyl hi fel ei thema y flwyddyn honno – ac wrth gwrs, yr ŵyl fwyaf o ran cerddoriaeth a barddoniaeth yn Ewrop yw’r Eisteddfod Genedlaethol. Ers hynny dim ond wedi blodeuo mae ei dylanwad, gan ddadebru dychymig Cymru – ac o ganlyniad, mae’n sicr y bydd gwir dywysoges Cymru olaf yn dal i fyw o hyd.Welsh poets have continued to preserve her memory into the modern age. In 1997, Gwenllian’s story was revived when the princess was chosen as the theme for that year’s National Eisteddfod – the largest music and poetry festival in Europe. Her influence has only blossomed since, reinvigorating Wales’s imagination – and so ensuring that the last true princess of Wales lives on.
Ynom ni mae Gwenllïan,
Hi yw’r gerdd a nodau’r gân,
A chaiff hi eto’i choffhau
Within us is Gwenllian,
She is the poem and the notes of the song,
And she will still be commemorated.

O Yn Sempringham gan Mererid Hopwood.

 

Mwy am Princess Gwenllian

Welsh Poetic Forms and Metre- A History

Rhea Seren on Patreon

The Lonely Crowd Magazine

Previously In Molly Bloom Magazine


rhea_seren

Rhea Seren Phillips- The Welsh Lady

Mae Patrick Jemmer wedi creu’r fersiwn Cymraeg i parallel.cymru / Patrick Jemmer has created the Welsh version for parallel.cymru

 

Llwytho i Lawr fel PDF

The Conversation

]]>