Ar y dudalen hon, byddwn ni'n ystyried y treiglad meddal sy'n digwydd gydag enwau benywaidd.

 y + cath > y gath   the cat

* Os bydd ll neu rh ar ddechrau enw benywaidd unigol, fydd y seiniau hynny ddim yn treiglo ar ôl y fannod
y llaw    the hand
y rhaff   the rope

* Fydd enwau benywaidd lluosog ddim yn treiglo ar ôl y fannod
y cathod   the cats

Fydd enwau gwrywaidd unigol ac enwau gwrywaidd lluosog ddim yn treiglo ar ôl y fannod, e.e:
y ci        the dog
y cŵn    the dogs

Bydd unrhyw ansoddair sy'n goleddfu enw benywaidd unigol yn treiglo''n feddal, e.e:
cath fawr   a big cat
cath ddu    a black cat

Bydd y rhifolion Un a Dwy yn achosi i enwau benywaidd unigol dreiglo'n feddal, e.e:
un gath       one cat
dwy gath    two cats

Bydd y rhifolyn Dau yn achosi i enwau gwrywaidd unigol dreiglo'n feddal, e.e:
dau gi    two dogs

Bydd y rhifolyn Tri yn achosi i enwau gwrywaidd unigol dreiglo'n llaes, e.e:
tri chi    three dogs

Dylech chi ddefnyddio enwau unigol gyda rhifolion. Edrychwch ar y dabl lle byddwn ni'n defnyddio'r gair 'Ci' (sy'n enw gwrywaidd), a'r gair Cath (sy'n enw benywaidd).

This page covers soft mutation with feminine singular nouns.

e.g. cath after y, y gath (the cat).

*Not feminine singular nouns beginning with ll and rh

e.g.  y llaw (the hand), y rhaff (the rope).

*Not plural feminine nouns, e.g:
y cathod (the cats).

Masculine singular and plural nouns, no mutation after y, e.g:
y ci (the dog), y cŵn (the dogs).

Any adjective that describes a feminine singular noun will take a soft mutation, e.g:
cath fawr   a big cat
cath ddu   a black cat

Un and dwy cause a soft mutation to feminine nouns, e.g:
un gath, dwy gath.

Dau causes a soft mutation to masculine nouns, e.g:
dau gi

Tri causes an aspirate mutation, e.g:
tri chi

Singular nouns should be used with numbers.  See table below where ‘ci’ is used as an example of a masculine noun, and ‘cath’ as an example of a feminine noun.

MasculineCiDim Treiglad MeddalFeminineCath Treiglad Meddal
ycibachy*gathfach
unciduun *gathddu
dau*gimawrdwy*gathfawr
tri**chidiogtaircathddiog
pedwarcitewpedaircathdew
pum(p)cicysglydpum(p)cathgysglyd
dau*  Treiglad meddaldwy*  Treiglad meddaltri**   Treiglad llaes

Mae'n bosibl mai llawer o Gymry Cymraeg nad yndynt yn gwybod y 'rheolau' hyn. Byddan nhw'd dweud beth sy'n 'swnio'n gywir'. Fel rhywun sy wedu dysgu, byddwch chi'n gallu gwneud y ddau beth!

Many first language speakers don’t necessarily know the above rules but go by what sounds right.  You can do both!

Gwrywaidd neu Fenywaidd?
Er mwyn dysgu beth yw cenedl rhyw enw, dylech chi ei ddysgu gan roi'r fannod o'i flaen, neu gan roi'r gair 'dwy / dau' o'i flaen. Er enghraifft, byddech chi'n gallu gwneud cardiau geirfa sy'n cynnwys pethau fel: y ci the dog, dau gi two dogs, y gath the cat, dwy gath two cats, tri mochyn bach three little pigs

Yn gyffredinol, bydd y terfyniadau canlynol yn dangos mai benywaidd yw enw
-ach, -aeth, -as, -eb, -ell, -en, -fa,-wraig, -es

cyfrinach                       secret
y gyfrinach fawr           the big secret

gwybodaeth                    information
y wybodaeth                    the information

cymdeithas                       society
dwy gymdeithas fach     two small societies

deiseb                                petition
y ddeiseb                           the petition

llinell                                   line
y llinell                               the line
dwy linell felen                 two yellow lines

rhaglen                             programme
tair rhaglen deledu         three T.V. programmes

swyddfa                            office
pedair swyddfa fawr       four large offices

myfyrwraig                        student (benywaidd)
y fyfyrwraig ddeallus      two intelligent students

ysgrifenyddes                    secretary (benywaidd)
yr ysgrifenyddes dda      the good secretary

Masculine or Feminine?

The best way to learn whether words are masculine or feminine is to learn them with dau/dwy or ‘y’ or in a phrase, as they are encountered on the courses.  If you make vocabulary cards you could write ‘y ci’/ the dog or ‘dau gi / two dogs or ‘y gath’ / ‘the cat’ or ‘tri mochyn bach’ / ‘three little pigs’ etc. rather than just ‘ci’ or ‘cath’ or ‘mochyn’.

Nouns with these endings are mostly feminine: -ach, -aeth, -as, -eb, -ell, -en, -fa,-wraig, -es,
e.g:                                        
cyfrinach                     secret
y gyfrinach fawr           the big secret

gwybodaeth                information
y wybodaeth                the information

cymdeithas                 society
dwy gymdeithas fach  two small societies

deiseb                         petition
y ddeiseb                    the petition

llinell                            line
y llinell/dwy linell felen  the line/two yellow lines

rhaglen                        programme
tair rhaglen deledu    three T.V. programmes

swyddfa                      office
pedair swyddfa fawr   four large offices

myfyrwraig                 student (fem.)
y fyfyrwraig ddeallus    two intelligent students

ysgrifenyddes             secretary (fem.)
yr ysgrifenyddes dda   the good secretary

Yn gyffredinol, bydd yr holl derfyniadau eraill (yn cynnwys '-wr / -yn / -ydd') yn dangos mai gwrywaidd yw enw.

Dylech chi ddysgu beth yw cenedl pob gair (a beth yw lluosog pob gair hefyd) fel rhan o'i ystyr. Os byddwch chi'n gwybod pa eiriau sy'n fenywaidd, byddwch chi'n gallu dyfalu mai gwrywaidd yw'r gweddill.

*Eithriadau ydy'r geiriau – gwasanaeth (g), gwahaniaeth (g)

Most other types of endings are masculine, including -wr, -yn and -ydd and many others. All the feminine words in the course are marked with a (b) for benywaidd.  It is best to learn which words are feminine and assume the rest are masculine. *Exceptions - gwasanaeth (m), gwahaniaeth (m).

 


 

* Rhagor o Enghreifftiau / More Examples

 

1. Wyt ti wedi ceisio mynd â'r gath am dro?
Have you tried to take the cat for a walk?

2. Ar yr un llaw dyn ni eisiau dod, ond ar y llaw arall dyn ni ddim yn gallu ffordio fe
On the one hand we want to come, but on the other hand, we can't afford it

3. Der(e) â'r rhaff, bydd rhaid i ni'i defnyddio hi!
Bring the rope, we'll have to use it!

4. O diar, mae'r cathod yn cymryd y lle drosodd!
O dear, the cats are taking the place over!

5. Mae'r ci yn y siop yn hapus ar ôl cael ei fwyd, ond mae'r cŵn draw fan'na yn cyfarth drwy'r amser
The dog in the shop is happy after having his food, but the dogs over there bark all the time

6. Mae cath fawr a chi bach 'da fy chwaer i
My sister has a big cat and a little dog

7. Roedd cath ddu a chrwban tew 'da dy ewythr, on'd oedd?
Your uncle had a black cat and a fat tortoise, didn't he?

8. Dw i wedi gweld un gath yn y tŷ, ond roedd dwy gath yn y stryd
I've seen one cat in the house, but there were two cats in the street

10. Fydd dau gi neu dri chrwban yno, pan fyddwn ni'n cyrraedd y parti?
Will there be two dogs or three tortoises there, when we get to the party?

11. Mae'r ci cysglyd yn cwrsio ar ôl y gath gyflym
The sleepy dog is chasing after the fast cat

12. Y drws nesa' mae un ci gwyn ac un gath wen
Next door there's one white dog and one white cat

13. Byddai'n well 'da fi ddau gi drwg na dwy gath dda
I'd prefer two bad dogs to two good cats

14. Dych chi wedi clywed y stori am y tri chi deallus a'r tair cath farus
Have you heard the story about the three clever dogs and the three greedy cats?

15. Yn ogystal â phedwar bachgen drewllyd, roedd pedair merch doniol
As well as four stinky boys, there were four funny girls

16. Ar y llwyfan roedd pum dyn diddorol a phum menyw ddifrifol
On the stage there were five interesting men and five serious women

17. Os byddwch chi'n ennill gwobr, peidiwch â rhannu'r gyfrinach fawr nes i chi fynd i'w chasglu hi
If you win a prize, don't share the big secret until you go to collect it

18. Dyw'r wybodaeth bwsig hon ddim yn gyfrinachol, mae hi ar gael i bawb yn rhad ac am ddim
This important information isn't confidential, it's available to all completely free

19. Doedd y gwasanaeth gwael ddim yn cyrraedd y safon o gwbl
The awful service wasn't of a good standard at all

20. 'Does dim gwahaniaeth mawr rhwng y ddau ymgeisydd
There's no great difference between the two candidates

21. Mae hi'n aelod o dair cymdeithas gyfrinachol, dw i'n credu
She's a member of three secret societies, I think

22. Fyddi di'n arwyddo'r deiseb yn erbyn mwy o linellau melyn?
Will you sign the petition against more yellow lines?

23. Byddan nwh'n rhoi dwy linell felen ar y stryd ar bwys ein tŷ ni
They'll be putting two yellow lines on the street by our house

24. Mae pedair rhaglen deledu am broblemau cymdeithasol ar y bocs heddi'
There are four T.V. programmes about social problems on the box tonight

25. Bydd y cwmni yn symud i dair swyddfa fach newydd yn fuan
The company will be moving to three small new offices soon

26. Y ddwy fyfyrwraig ddiddorol gurodd y tri myfyriwr diflas yn y cwis
The two interesting female students beat the three boring male students in the quiz

27. 'Naeth yr ysgrifenyddes brofiadol yr holl waith ar unwaith
The experienced secretary did all the work at once