Wrth ddysgu neu wella ein dealltwriaeth o’n  hiaith, mae angen cefnogaeth a chymorth oddi wrth bobl eraill arnom, pobl sydd wedi’i meistroli ac sydd gyda’r sgiliau i’w hesbonio’n effeithiol.  Yma, mae Mark Stonelake, sydd wedi ysgrifennu llyfrau cwrs i CBAC a Dysgu Cymraeg - Ardal Bae Abertawe, wedi cytuno i rannu ei ddoethineb gyda'r byd.  Mae parallel.cymru yn ei gyflwyno fe ar ffurf cwestiynau ac atebion, gyda thabl cynnwys isod.

When learning or improving our understanding of a language we need support and help from others who have mastered it and are skilled at explaining it to others. Here, Mark Stonelake, who has written course books for the WJEC and Learn Welsh- Swansea Bay Region, has kindly agreed to share his wisdom with the world. Parallel.cymru presents it in the form of questions and answers, with a table of contents below.

Mae Mark yn dod o Aberdâr yng nghymoedd de Cymru. Ar ôl ennill gradd yn y Gymraeg ac wedyn gwneud addysg Gymraeg ran-amser yn y 1980au, dechreuodd Mark weithio fel tiwtor a threfnydd llawn amser ym 1993, gan arbenigo mewn datblygu, trefnu a dysgu cyrsiau Cymraeg dwys iawn. Roedd Mark yn Swyddog Cwricwlwm ac Adnoddau yng Nghanolfan Cymraeg i Oedolion De-orllewin Cymru o 2006 i 2016. Roedd e'n Rheolwr Datblygiad Proffesiynol ac Ansawdd o 2016 i 2018 yng Nghanolfan Dysgu Cymraeg Ardal Bae Abertawe yn Academi Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe. Yn ogystal â datblygu cyrsiau yn Abertawe, fe a gyd-ysgrifennodd gwrslyfr CBAC Sylfaen. Mae e wedi ymddeol o weithio lawn amser ers cynnar 2018 ond mae e'n dal i weithio mewn addysg ran-amser.

Mark is from Aberdare in the South Wales Valleys. After doing a degree in Welsh and working part-time teaching Welsh in the 1980s, Mark started as a full time tutor/organiser in 1993, specialising in developing, organising and teaching highly intensive Welsh courses. From 2006 to 2016 he was appointed as the Curriculum and Resources Officer in the South-West Wales Welsh for Adults Centre.  From 2016 to 2018 he was the Personal Development and Quality Manager at the Learn Welsh Swansea Bay Area centre in Academi Hywel Teifi at Swansea University. In additon to developing courses in Swansea, he co-wrote the WJEC Foundation course book. He retired from working full time in early 2018 but continues to teach part-time.

Nodyn am y geirfa wedi'i chyflwyno yma: Yma ac acw, mae rhai o'r geiriau'n fwy addas eu defnyddio gan ddysgwyr yn Ne Cymru na chan ddysgwyr y Gogledd. Fodd bynnag mae cysyniadau gramadegol yn gwmwys i bob tafodiaith Gymraeg.

A note on the language: Some of the vocabulary was written for learners in South Wales, but the grammar concepts are applicable to all Welsh dialects.

Nodyn ar sut mae'r gramadeg wedi'i gyflwyno: Mae'r defnydd yma wedi'u hysgrifennu ar gyfer dysgwyr sydd yn gwneud cyrsiau dros 4 - 10 o flynyddoedd. Felly, os bydd dysgwyr newydd yn gweld popeth yn yr un lle ac ar yr un pryd, efallai y byddan nhw wedi eu llethu ganddo fe. Dylai dysgwyr ddefnyddio'r defnydd yma i gefnogi ffurfiau eraill o ddysgu. Er enghraifft, byddan nhw'n gallu defnyddio'r ganllaw hon dros sawl blwyddyn i ddod o hyd i esboniadau amgen ac er mwyn egluro pynciau. Fe fydd hefyd yn rhoi cymorth i bobl sydd eisoes yn medru'r Gymraeg ac sydd eisiau cryfhau eu gwybodaeth, a gloywi eu deallwriaeth greddfol.

A note on the presentation: This content was designed to be delivered to learners over the course of 4-10 years, and new learners receiving this all in one place could feel overwhelmed.  Its purpose is to support an existing learning method, and for this guide to be referred to as a reference, clarification and alternative explanation over a number of years. It is also helpful for people with a good knowledge of Welsh to reinforce and clarify their intuitive understanding.

Rhagor o enghreifftiau: Mae enghreifftiau a delweddau ychwanegol gyda'r symbol * wedi cael eu paratoi gan Patrick Jemmer a Neil Rowlands i parallel.cymru. Er moyn cadw'r delweddau, right-click/long-press ac wedyn dewiswch 'Save As'.

Yn ychwanegol, diolch yn fawr i Patrick Jemmer am gyfieithu’r darnau gramadeg i’r Gymraeg ac y prawf ddarllenwyr am eu hawgrymiadau nhw.

More examples: The extra examples and images with the * symbol have been prepared by Patrick Jemmer and Neil Rowlands for parallel.cymru. In order to save the images, right-click/long-press and then choose 'Save As'.

In addition, thank you very much to Patrick Jemmer for the English to Welsh translation and to the proof readers with their suggestions.

Lefel Mynediad / Entrance Level

Lefel Sylfaen / Foundation Level

Lefel Canolradd / Intermediate Level

Calon (b) heart

Geiriau / ymadroddion defnyddiol wedi'u selio ar 'calon'
Diolch o galon     thank you very much
Codi calon           to cheer up
Digalon                downhearted/depressed

Glân 'clean', ond hefyd, 'pure/holy', e.e. Yr Ysbryd Glân – The Holy Spirit

Gair benywaidd yw 'calon'. Mae'r ansoddair ‘glân’ sy'n disgrifio 'calon' yn treiglo'n feddal – calon lân.

* Bydd ansoddeiriau sy'n disgrifio enwau benywaidd unigol yn treiglo'n feddal, fel mewn yr esiampl uchod. Ond, fydd ansoddeiriau sy'n disgrifio enwau benywaidd lluosog ddim yn treiglo'n feddal., e.e:

pure heart     calon lân
pure hearts   calonnau glân
a leafy tree     coeden ddeiliog
leafy trees      coed deiliog

* Bydd enwau benywaidd unigol yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod ('the'). Fydd enwau benywaidd lluosog ddim yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod, e.e:

Calon (b)       y galon (the heart)
Y calonnau    (the hearts)
Coeden (b)    y goeden (the tree)
Y coed            (the trees)

* Fydd enwau benywaidd unigol sy'n dechrau gyda 'rh / ll' ddim yn treiglo'n feddal ar ôl y fannod ('the'), e.e:

llinell (b)       y llinell
line                the line
rhaw (b)       y rhaw
shovel          the shovel

Calon (b) heart           

useful words/phrases based on calon:
Diolch o galon        thank you very much
Codi calon              to cheer up
Digalon                   downhearted/depressed

Glân   clean, but also pure/holy, e.g. Yr Ysbryd Glân - The Holy Spirit

Calon is a feminine noun.  The adjective that is used to describe it ‘glân’ takes a soft mutation - calon lân.

 *Adjectives that describe feminine singular nouns take a soft mutation, as the example above.  Plurals of feminine words do not take a soft mutation, e.g:

pure heart                    calon lân
pure hearts                 calonnau glân
a leafy tree                  coeden ddeiliog
leafy trees                   coed deiliog

 *Feminine singular nouns take a soft mutation after ‘the’.  Plural nouns do not. e.g:
Calon (b)          y galon (the heart)
Y calonnau      (the hearts)
Coeden (b)       y goeden (the tree)
Y coed             (the trees)

 * Feminine singular nouns that begin with the letters ‘ll’ and ‘rh’ do not take a soft mutation after ‘the’.  e.g:
llinell (b)         y llinell
line                 the line
rhaw (b)          y rhaw
shovel             the shovel

Nid wy’n gofyn
Mae llawer o ffurviau gwahanol i berson cyntaf unigol y ferf 'bod' yn yr amser presennol yn Saesneg, e.e., 'I am/I am not/don’t'. Yr un peth sy'n wir yn Gymraeg hefyd. Mewn iaith lyneddol, bydd tuedd i hepgor y rhagenwau personol, sef ‘i,/fi, ti, e/fe, hi', ac ati. Dyma enghriafft o'r gân:

Nid wy’n gofyn < Nid wyf i’n gofyn. Mae'r rhannau sy wedi'u tanllinellu, wedi'u dileu. Sylwch y bydd y sain 'f' ar ddiwedd geiriau yn cael ei hepgor yn aml. Ar lafar bob dydd, bydden ni'n dweud:

Dw i ddim yn gofyn or Sa i’n gofyn… I am not asking…

Yma rydyn ni wedi defnyddio ‘ddim’ yn lle'r ffurf lenyddol ‘nid’.

gofyn wyf 'asking I am…'

wyf < yr wyf yn < rwy’n < wy’n

Dyma ffurf arall ar y person cyntaf unigol yn yr amser presennol 'bod', sef, 'I am', yn llawn – '(Yr) wyf (i)'.

Dyma restr lawn o'r ffurfiau i gyd sydd ar gael i olygu'r person cyntaf unigol yn amser presennol y ferf 'bod' - sef, 'I am'. Rydyn ni'n dangos y ffurf hiraf yn gyntaf (hynny yw, y ffurf fwyaf llenyddol, sy'n cael ei hysgrifennu gan amlaf), ac wedyn y ffurfiau byrraf (y rhai y bydd pobl yn eu defnyddio ar lafar gan amlaf). Rydyn ni wedi defnyddio'r ffurfiau hyn ar 'bod' gyda'r berfenw 'gofyn ('to ask'). Sylwch fod sillaf neu sain yn cael ei hepgor bob tro. Pob un o'r ffurfiau hyn sy'n golygu 'I ask / I am asking':

yr ydwyf (i)

Ffurfiau llythennol:

Yr ydwyf (i) yn gofyn    yr wyf (i) yn gofyn
Rydwyf (i) yn gofyn      rwyf yn gofyn
Rydw i’n gofyn               rwy’n gofyn

Ffurfiau ar lafar:
Dw i’n gofyn  (North Wales)
W i’n gofyn (South Wales)   wy’n gofyn (South Wales)

Ynganiad:
(ween govin) (oo-een govin)

Nid wy'n gofyn
There is a lot of variety in the use of the first person present tense, i.e. I am/I am not/don’t.  The tendency in the literary form is to leave out the personal pronouns, such as ‘i,/fi, ti, e/fe, hi, etc.  There is an example of this in the song:

 Nid wy'n gofyn < Nid wyf i’n gofyn.  The parts highlighted have been ommitted. ‘f’ at the end of words is often left out.  In everyday speech this would be:

 Dw i ddim yn gofyn or Sa i’n gofyn…  I am not asking…

ddim is used rather than the literary form, nid.

gofyn wyf   asking I am…

wyf < yr wyf yn  < rwy’n < wy’n

Another version of the 1^st person present tense, i.e. I am. In full - (Yr) wyf (i).

Here is a list of all the possible forms of the 1^st person of the verb ‘to be’ - I am, from the longest (most literary/written) form to the shortest forms(most used in speech), with the verb ‘gofyn’ - to ask.  A letter or syllable is dropped at each stage.  All have the meaning I ask/I am asking:

yr ydwyf (i)         

Literary:

Yr ydwyf (i) yn gofyn      yr wyf (i) yn gofyn
Rydwyf (i) yn gofyn      rwyf yn gofyn
Rydw i’n gofyn              rwy’n gofyn

Speech
Dw i’n gofyn (North Wales)
W i’n gofyn  (South Wales)     wy’n gofyn (South Wales)

Pronounced:
(ween govin)  (oo-een govin)

Daioni    da+ioni     goodness

Tecach yw na… fairer is than…

Byddwch ni'n ychwanegu'r terfyniad -ach at ansoddeiriau byr i ffurfio'r radd gymharol, e.e:

tal >   talach
tall     taller
tew > tewach
fat      fatter

Pan fyddwch chi'n ychwanegu -ach at ansoddeiriau sy'n terfynu mewn b d g, bydd y saeiniau hyn yn caledu (bydd y newid hwn yn 'dadwneud treiglad meddal', fel petai). e.e:

gwlyb > gwlypach b > p
wet > wetter

drud > drutach d > t
expensive > expensiver (lit.)

teg > tecach g > c
fair > fairer

Daioni             da+ioni            goodness

Tecach yw na…          fairer is than…

The ending -ach may be added to short adjectives to make the comparative, e.g:
tal        >       talach
tall                 taller             
tew      >          tewach
fat                   fatter

When -ach is added to adjectives ending in b, d and g, the sound hardens.  It is like the reverse of a soft mutation, e.g:

gwlyb              >          gwlypach   b > p
wet                  >           wetter

drud                 >          drutach    d > t
expensive        >           expensiver (lit.)

teg                   >          tecach      g > c
 fair                   >          fairer

Y lili dlos   the fair/pretty lily

Ffurf fenywaidd ar tlws (pert yn Gymraeg, pretty yn Saesneg), yw tlos. Mae tlos yn treiglo'n feddal i roi dlos gan ei fod wastad yn dilyn gair benywaidd, e.e lili (b) > lili dlos. Dyma enghraifft arall:

gwyrdd – green (m)
gwerdd – green (f)
Plaid (b) Y Blaid Werdd The Green Party

Ddim yn aml o gwbl y bydd pobl yn defnyddio ffurfiau benywaidd ansoddeiriau fel 'tlos' (uchod) ar lafar. Ond, byddwn ni'n eu clywed rywbryd mewn ymadroddion wedi'u ffosileiddio, cerddi a chaneuon.

Hefyd, byddwn ni'n clywed lluosog ansoddeiriau mewn ymadroddion wedi'u ffosileiddio, e.e:

Mwyar duon            (black berries) (Lit. blacks berries)
Y crysau cochion    (the red shirts) (Lit. the reds shirts, i.e. Wales)

Y lili dlos                     the fair/pretty lily

tlos is the feminine form of ‘tlws’ - pert - pretty. ‘Tlos’ is mutated to ‘dlos’ because it always follows a feminine noun, e.g.  ‘lili (b) - lili dlos. Another example:
gwyrdd - green (m)
gwerdd - green (f)                 
Plaid (b)        Y Blaid Werdd The Green Party

Feminine forms of adjectives like the one above are very rarely used in everyday speech, but they are sometimes heard in fossilised phrases, poems and songs.

Some plural adjectives are heard in fossilised phrases, e.g:
Mwyar duon               (black berries) (Lit. blacks berries)
Y crysau cochion       (the red shirts)(Lit. the reds shirts, i.e. Wales)

Dim ond calon lân all ganu

(It’s) only a pure heart (which) can sing Dim ond calon lân (a) all ganu

Mae'r geiryn a wedi'i ddilyn gan dreiglad meddal yn golygu'r un peth â 'sy' ('who is / who are' yn yr amser presennol). Fodd bynnag, byddwn ni'n defnyddio 'a' guda berfau cryno (lle byddwn ni'n ychwanegu terfyniad at fôn y berf).

Yn aml, bydd y geiryn 'a' yn cael ei hepgor ar lafar, ac mae'n cael ei hepgor yn y gân hefyd.

Gall        trydydd person unigol y ferf 'gallu' yn yr amser presennol / dyfodol – is able to/can

A all       'which can..' Sylwch fod y geiryn a yn achosi treiglad meddal

Dim ond calon lân all ganu

(It’s) only a pure heart (which) can sing         Dim ond calon lân (a) all ganu

a followed by a soft mutation is the equivalent of ‘sy’ (who is/are  which is/are, used in the present tense), but is used with short form verbs (verbs with an ending added).

It is often omitted in speech, as it is in the song.

Gall                  Third person present/future of the verb ‘gallu’ - is able to/can

A all                 which can..     ‘a’ causes a soft mutation.