Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i ddatgelu ystyr y geiriau hyn yn Saesneg.
This article is a part of a monthly series of themed articles for learners at the Uwch (Higher) level. They are in Welsh only, with underlined vocabulary that you can hover over or press to reveal the English word.
Yng nghanol y [simple_tooltip content=’canrif = century’]ganrif[/simple_tooltip] ddiwethaf, roedd statws yr iaith Gymraeg yng Nghymru yn isel iawn. Doedd dim [simple_tooltip content=’official forms’]ffurflenni swyddogol[/simple_tooltip] yn Gymraeg nac [simple_tooltip content=’signs’]arwyddion[/simple_tooltip] ffyrdd dwyieithog. Roedd pob [simple_tooltip content=’census’]cyfrifiad[/simple_tooltip] yn dangos bod llai a llai o siaradwyr Cymraeg.
|
Blwyddyn |
1891 | 1901 | 1911 | 1931 | 1951 | 1961 |
| Canran | 54.5% | 49.9% | 43.5% | 36.8% | 28.9% | 26.0% |
Roedd rhaid gwneud rhywbeth…a hynny [simple_tooltip content=’quickly’]ar frys[/simple_tooltip].
Dyma hanes un o fudiadau pwysicaf Cymru erioed – Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Eileen a Trefor Beasley
Ar ddechrau’r 50au, penderfynodd pâr priod o bentref Llangennech ger Llanelli wneud rhywbeth am y [simple_tooltip content=’situation’]safiad[/simple_tooltip] dros yr iaith yn yr ardal. Eu henwau oedd Eileen a Trefor Beasley. Athrawes oedd Eileen a [simple_tooltip content=’miner’]glöwr[/simple_tooltip] oedd Trefor. Penderfynon nhw [simple_tooltip content=’gwrthod – (to) refuse’]wrthod[/simple_tooltip] talu’r [simple_tooltip content=’treth = tax’]dreth[/simple_tooltip] ar eu tŷ nes i Gyngor Tref Llanelli gyhoeddi’r papur treth dwyieithog.
Ar y pryd, Cymraeg oedd iaith gyntaf dros 80% o boblogaeth Llanelli ond doedd y rhan fwyaf ddim yn cytuno gyda [simple_tooltip content=’stance’]safiad[/simple_tooltip] y Beasleys. Roedden nhw’n meddwl bod y teulu yn actio’n [simple_tooltip content=’unreasonable’]afresymol[/simple_tooltip]. Llysenw Eileen Beasley oedd “mam gweithredu uniongyrchol” neu Rosa Parks Cymru. Aeth y pâr i’r [simple_tooltip content=’court (of law)’]llys[/simple_tooltip] 16 o weithiau ac anfonodd cyngor Llanelli y beilïaid i’w ty er mwyn mynd â’u celfi.
Ar ôl wyth mlynedd o [simple_tooltip content=’ymgyrchu / ymgyrch – (to) campaign / campaign’]ymgyrchu[/simple_tooltip] caled, derbyniodd Eileen a Trefor eu papur [simple_tooltip content=’tax’]treth[/simple_tooltip] yn ddwyieithog yn 1960.
Mae [simple_tooltip content=’verse’]pennill[/simple_tooltip] yng nghân enwog Dafydd Iwan Daw fe Ddaw yr Awr yn ein hatgoffa o [simple_tooltip content=’dewrder = bravery’]ddewrder[/simple_tooltip] y Beasleys:
Wyt ti’n cofio teulu’r Beasleys yn gwrthod talu’r dreth?
A gwŷr Llanelli’n gofyn, ‘Y [simple_tooltip content=’fools (colloquial)’]ffylied[/simple_tooltip] dwl, i beth?’
Cofio’u [simple_tooltip content=’aberth = sacrifice’]haberth[/simple_tooltip],
a’u [simple_tooltip content=’vision’]gweledigaeth[/simple_tooltip].
Daw fe ddaw yr awr yn ôl i mi.
Gwrandewch ar y gân trwy ddilyn y linc yma:
Ôl-Nodyn: Bu farw Trefor Beasley ym 1994. Bu farw Eileen Beasley yn 2012. Mae cymdeithas ‘Treftadaeth Gymuned Llanelli’ wedi gosod plac glas ar wal y tŷ ble roedden nhw’n byw yn ardal Yr Allt, Llangennech.
Dilynwch y linc yma i weld clip o’r rhaglen ‘Heno’ ar ddiwrnod [simple_tooltip content='(to) unveil’]dadorchuddio[/simple_tooltip]’r plac:
Mae’r [simple_tooltip content=’interview’]cyfweliad[/simple_tooltip] yma gyda Trefor ac Eileen Beasley yn werth ei wylio: http://www.llinellamser.cymru/web#llinell-amser/y-beasleys ac mae’r erthygl yma o Golwg 360 yn werth ei darllen:: https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/183803-plac-yng-nghartre-r-ymgyrchwyr-iaith-cyntaf.
Saunders Lewis a Tynged yr Iaith
Ar Chwefror 13, 1962, cyflwynodd y [simple_tooltip content=’lecture’]darlith[/simple_tooltip] ar y radio gan y darlithiwr, [simple_tooltip content=’author’]llenor[/simple_tooltip] a [simple_tooltip content=’politician’]gwleidydd[/simple_tooltip] Saunders Lewis ddarlith bwysig ar y radio. Traddododd e’r ddarlith cyn [simple_tooltip content='(to) publish’]cyhoeddi[/simple_tooltip] [simple_tooltip content=’census’]cyfrifiad[/simple_tooltip] 1961. Enw’r ddarlith oedd “[simple_tooltip content=’Fate’]Tynged[/simple_tooltip] yr Iaith“. Gwrandewch ar y ddarlith yma – mae’n siŵr byddwch chi’n gallu deall llawer ohoni hi: parallel.cymru/tynged-yr-iaith.
Yn y ddarlith, dywedodd Saunders Lewis fod yr iaith Gymraeg yn mynd i farw fel iaith fyw tua’r flwyddyn 2000. Roedd Saunders Lewis hefyd yn sôn am deulu’r Beasleys yn ei ddarlith.
Fel rydyn ni i gyd yn gwybod, dydy’r iaith Gymraeg ddim wedi marw fel iaith fyw. A bod yn onest, mae hi’n iaith sy’n tyfu, yn arbennig gyda phobl ifanc Cymru. I Gymdeithas yr Iaith Gymraeg mae llawer o’r diolch am hyn.
Sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Roedd [simple_tooltip content=’ymgyrchu / ymgyrch – (to) campaign / campaign’]ymgyrch[/simple_tooltip] y Beasleys a darlith Saunders Lewis yn hwb ac yn [simple_tooltip content=’inspiration’]ysbrydoliaeth[/simple_tooltip] wrth [simple_tooltip content='(to) establish’]sefydlu[/simple_tooltip] Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Dechreuodd y Gymdeithas ar y 4ydd o Awst, 1962 ym Mhontarddulais (pentref bach rhwng Llanelli ac Abertawe). Penderfynodd y mudiad o’r [simple_tooltip content=’the very beginning’]cychwyn cyntaf[/simple_tooltip] y basen nhw’n [simple_tooltip content=’direct action’]gweithredu’n uniongyrchol[/simple_tooltip] ond yn ddi-drais dros hawliau i’r iaith Gymraeg..
Yn Chwefror 1963, gwelwyd protest gyntaf y Gymdeithas. Stopiodd aelodau’r Gymdeithas y traffig ar Bont Trefechan, Aberystwyth er mwyn tynnu sylw at ddiffyg statws swyddogol i’r iaith Gymraeg.
Yn ystod y 1960au a’r 1970au cynhaliwyd llawer o brotestiadau [simple_tooltip content=’non-violent’]di-drais[/simple_tooltip] tebyg. Aeth nifer o aelodau’r Gymdeithas i’r [simple_tooltip content=’prison]carchar[/simple_tooltip] er enghraifft ei [simple_tooltip content=’arweinydd = leader’]harweinydd[/simple_tooltip] a’r canwr protest poblogaidd Dafydd Iwan. [simple_tooltip content=’as a result’]O ganlyniad[/simple_tooltip] i weithredu gan y Gymdeithas, cyhoeddodd y Llywodraeth [simple_tooltip content=’deddf – act (of Parliament)]Ddeddf [/simple_tooltip]Iaith 1967, Hefyd, dechreuodd rhai [simple_tooltip content=’public bodies’]cyrff cyhoeddus[/simple_tooltip] gyhoeddi ffurflenni dwyieithog
.
Llwyddiannau’r Mudiad
Mae ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith wedi sicrhau nifer o [simple_tooltip content=’buddugoliaethau = victories’]fuddugoliaethau[/simple_tooltip], er enghraifft:
- 1960au – [simple_tooltip content=’signs’]Arwyddion[/simple_tooltip] Ffyrdd Cymraeg
- 1970/80au – Sianel Deledu Cymraeg
- 1990au – [simple_tooltip content=’act (of Parliament)’]Deddf[/simple_tooltip] Iaith 1993
- 2000au – Ymgyrchu dros Ddeddf Iaith Newydd
- 2000au – Ymgyrchu dros Ddeddf [simple_tooltip content=’property’]Eiddo[/simple_tooltip] i Gymru
- 2010 – Ennill Statws [simple_tooltip content=’official’]Swyddogol[/simple_tooltip] i’r Gymraeg yn 2011
- 2011 – Sefydlu’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol
Y brotest gyntaf, ar Bont Trefechan.
Un o brotestiadau’r Gymdeithas yn galw am arwyddion ffyrdd dwyieithog, 1972
Poster yn hysbysebu Rali Deddf Iaith Newydd yng Nghaerdydd ym mis Hydref 2005.
Yr Iaith Gymraeg Heddiw
Mae newid mawr wedi bod ers y dyddiad safiad y Beasleys a darlith Saunders Lewis pan oedd Cymraeg yn iaith y cartref a’r capel a dim llawer mwy. Erbyn heddiw, mae llawer o fudiadau, cymdeithasau a busnesau yn [simple_tooltip content='(to) operate’]gweithredu[/simple_tooltip] yn ddwyieithog. Mae llawer mwy o lyfrau poblogaidd Cymraeg ar gael a dwsinau o bapurau bro Cymraeg [simple_tooltip content=’all over Wales’]ledled Cymru[/simple_tooltip].
Mae mwy o ddefnydd o’r Gymraeg mewn [simple_tooltip content=’public life’]bywyd cyhoeddus[/simple_tooltip] nag erioed o’r blaen. I Gymdeithas yr Iaith Gymraeg mae llawer o’r diolch am hyn.
Y Tafod
Cylchgrawn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yw’r Tafod. Mae’n cael ei gyhoeddi bedair gwaith y flwyddyn i gyd-fynd â digwyddiadau pwysig calendr Cymru fel Eisteddfod yr Urdd, a’r Eisteddfod Genedlaethol.
Tri Aelod Blaenllaw o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg
Mae Dafydd yn gyn-Bennaeth yr Adran Gymraeg Ysgol y Llysweri Casnewydd, Ysgol y Graig ac Ysgol Bryngwyn, Llanelli, ac arbenigwr pwnc gyda’r Swyddfa Gymreig 1982/3, Llywodraeth y Cynulliad 2012-14, Cymwysterau Cymru 2015/16 a CBAC 2017/18.
Dafydd is a former Head of Welsh at Ysgol y Llysweri, Ysgol y Graig and Ysgol Bryngwyn of Llanelli, and specialist in the subject for the Welsh Office 1982/3, Assembly Government 2012-4, Qualifications Wales 2015/16 and WJEC 2017/18.
