Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i ddatgelu ystyr y geiriau hyn yn Saesneg.
This article is a part of a monthly series of themed articles for learners at the Uwch (Higher) level. They are in Welsh only, with underlined vocabulary that you can hover over or press to reveal the English word.
Dafydd is interviewed (in English) by the website Americymru here: https://americymru.net/ceri-shaw/blog/4960/darllen-a-deall-an-interview-with-dafydd-roberts-of-parallelcymru
Yr Hen Galan
Pryd byddwch chi’n dathlu’r flwyddyn newydd? Cwestiwn twp meddech chi. Wel, ar Ionawr y 1af wrth gwrs!! Ond, nid fel’na mae hi ym mhob rhan o Gymru.
Mewn cornel fach o Sir Benfro, ym mhentrefi Pontfaen a Llanychâr yng Nghwm Gwaun, Sir Benfro, ac yn nhref Llandysul, Sir Aberteifi, Ionawr 13eg yw dechrau’r flwyddyn newydd. Bydd plant yr ardal yn canu caneuon ac yn [simple_tooltip content=’collect New Years gifts’]hel calennig[/simple_tooltip] a bydd [simple_tooltip content=’inhabitants’]trigolion[/simple_tooltip] hen ac ifanc yn [simple_tooltip content='(to) celebrate’]dathlu[/simple_tooltip] dechrau’r flwyddyn newydd.
Pam? Wel, dyma’r stori….
O’r flwyddyn 45CC, [simple_tooltip content=’dilyn = (to) follow’]dilynodd[/simple_tooltip] pob rhan o’r byd y calendr Iwlaidd (ar ôl Iwl Cesar). Yn y flwyddyn 1582, [simple_tooltip content=’cyflwyno = (to) present)’]cyflwynodd[/simple_tooltip] y Pab Gregor XIII y calendr Gregoraidd er mwyn [simple_tooltip content='(to) standardise’]cysoni[/simple_tooltip]’r gwahanol wyliau gyda thymhorau’r flwyddyn. Yn y calendr Iwlaidd, roedd tri diwrnod ychwanegol pob pedair [simple_tooltip content=’century’]canrif[/simple_tooltip]. Felly, yn y flwyddyn 1582, collodd mis Hydref un ar ddeg o ddiwrnodau.
[simple_tooltip content=’mabwysiadu – (to) adopt’]Mabwysiadodd[/simple_tooltip] Prydain y calendr yn 1752, bron 200 o flynyddoedd ar ôl [simple_tooltip content=’the rest’]gweddill[/simple_tooltip] Ewrop ac felly, collodd pobl Prydain 13 o ddiwrnodau!! Un o [simple_tooltip content=’canlyniadau = results’]ganlyniadau[/simple_tooltip]’r newid yma oedd bod y flwyddyn newydd yn symud o Ionawr y 13eg i Ionawr y 1af.
Roedd llawer o [simple_tooltip content=’gwrthwynebiad = opposition’]wrthwynebiad[/simple_tooltip] i’r newid. Roedd pobl yn credu y bydden nhw’n colli 13 diwrnod o’u bywydau. O ganlyniad, roedd sawl ardal ym Mhrydain yn dal i ddathlu’r flwyddyn newydd ar Ionawr y 13eg.
Erbyn canol y 18fed ganrif, roedd pobl wedi dod i arfer â’r calendr newydd a dechreuodd pobl ddathlu ar Ionawr y 1af – pawb hynny yw [simple_tooltip content=’apart from’]heblaw am[/simple_tooltip] drigolion Cwm Gwaun a Llandysul. [simple_tooltip content=’anwybyddu = (to) ignore’]Anwybyddon[/simple_tooltip] nhw’r calendr newydd a pharhau i ddathlu’r flwyddyn newydd ar Ionawr 13eg.
Mae plant y [simple_tooltip content=’district’]cylch[/simple_tooltip] heddiw yn parhau’r [simple_tooltip content=’tradition’]traddodiad[/simple_tooltip] ac ar Ionawr y 13eg. Byddan nhw’n cerdded o dŷ i dŷ yn canu caneuon traddodiadol sy ddim wedi newid ers canrifoedd. Fel gwobr am ganu, bydd y plant yn cael anrhegion y flwyddyn newydd – fferins, losin, arian neu ffrwyth, fel arfer, oddiwrth [simple_tooltip content=’perchnogion = owners’]berchnogion[/simple_tooltip] y tai.
Bydd rhai ohonoch chi’n ddigon hen i gofio Fyfe Robertson. Wel, yn ei raglen deledu o fis Ionawr 1966, talodd e ymweliad â Thafarn Y Dyffryn Arms neu i’w galw wrth ei henw pob dydd, Tafarn Bessie, Cwm Gwaun adeg dathlu’r hen Galan.
Gallwch chi wylio’r clip yma – https://www.bbc.co.uk/programmes/p01502yz
Mae tafarn Bessie yn dal i [simple_tooltip content=’thriving’]ffynnu[/simple_tooltip] – beth am i chi dalu ymweliad â Chwm Gwaun ar noson y 12fed o Ionawr 2019?
Mae’r clip yma’n ddiddorol hefyd:
Hel Calennig
Cyn ac ar ôl y newid yn y calendr, roedd y traddodiad o Hel Calennig yn boblogaidd dros Gymru gyfan. Ar ddechrau’r flwyddyn newydd, roedd y plant yn edrych ymlaen at gael cyfle i lenwi eu pocedi ag arian ac anrhegion calennig.
Byddai’r plant yn mynd i gasglu calennig yn ystod y bore ar ddiwrnod cynta’r flwyddyn. Bydden nhw’n ymweld â’r ffermydd a’r tai yn yr ardal gan ganu [simple_tooltip content=’verses’]penillion[/simple_tooltip] a gofyn am galennig.
Ond byddai’n rhaid gwneud hyn i gyd cyn hanner dydd.
Gwrandewch ar Mair Davies o Gwm Gwaun yn esbonio hanes Yr Hen Galan. Mae hi’n siarad yn [simple_tooltip content=’dafodiaith = dialect’]nhafodiaith[/simple_tooltip] gogledd Sir Benfro: http://www.byw20ganrif.org/detail.php?sID=50893
Dyma’r pennill roedd hi’n ei adrodd:
Mae dydd Calan wedi [simple_tooltip content='(to) dawn’]gwawrio[/simple_tooltip]
Dydd tra [simple_tooltip content=’extraordinary’]hynod[/simple_tooltip], dydd i’w gofio
Dydd i roi a dydd i dderbyn
Yw y trydydd dydd ar ddeg o’r flwyddyn
Rhowch yn [simple_tooltip content=’generous’]hael[/simple_tooltip] i’r rhai gwael
Pawb sy’n [simple_tooltip content=’faithful’]ffyddlon[/simple_tooltip] i roi [simple_tooltip content=’gifts’]rhoddion[/simple_tooltip]
Yw’r rhai hynny sydd yn cael
Y Berllan
Byddai’r plant yn cario afal wedi’i addurno gyda nhw o dŷ i dŷ er mwyn dod â lwc dda. Rhan bwysig o ddydd Calan oedd [simple_tooltip content='(to) decorate’]addurno[/simple_tooltip] afal.
Bydden nhw’n [simple_tooltip content='(to) place’]gosod[/simple_tooltip] tri darn o [simple_tooltip content=’pren’]bren[/simple_tooltip] ar waelod yr afal i wneud coesau. Byddai darnau o almwnd yn cael eu gosod yn yr afal wedyn a [simple_tooltip content=’evergreen leaves’]dail bytholwyrdd[/simple_tooltip] yn cael eu gosod ar ei ben.
Wedi’r daith o gwmpas yr ardal byddai’r afal yn cael ei [simple_tooltip content='(to) display’]arddangos[/simple_tooltip] yn y cartref neu’n cael ei roi’n anrheg i ffrindiau fel [simple_tooltip content='(a) sign’]arwydd[/simple_tooltip] o lwc dda.
Mewn rhai ardaloedd o’r de ‘perllan’, oedd yr enw am yr afal calennig yma. Roedd yr afal yn cael ei addurno â gwahanol [simple_tooltip content=’planhigion = plants’]blanhigion[/simple_tooltip] am wahanol resymau, e.e. [simple_tooltip content=’laurel’]llawryf[/simple_tooltip] er [simple_tooltip content=’glory’]gogoniant[/simple_tooltip]; [simple_tooltip content=’holly’]celyn[/simple_tooltip] ar gyfer [simple_tooltip content='(to) forsee’]rhagweld[/simple_tooltip]; rhosmari er mwyn cofio; bocs er mwyn [simple_tooltip content=’bravery’]dewrder[/simple_tooltip] a [simple_tooltip content=’lavender’]lafant[/simple_tooltip] i [simple_tooltip content='(to) ensure plenty’]sicrhau digonedd[/simple_tooltip] dros y flwyddyn.
Beth am i chi [simple_tooltip content=’troi eich llaw = (to) turn your hand’]droi eich llaw[/simple_tooltip] at wneud eich ‘perllan’ eich hun:
Dyma’r [simple_tooltip content='(a) rhyme’]rhigwm[/simple_tooltip] calennig mwyaf poblogaidd:
Blwyddyn Newydd dda i chi
Ac i bawb sydd yn y tŷ
Dyma fy [simple_tooltip content=’dymuniad = (a) wish’]nymuniad[/simple_tooltip] i
Blwyddyn Newydd dda i chi
Dilynwch y geiriau a’r [simple_tooltip content=’tune/melody’]alaw[/simple_tooltip] yma:
Dyma bennillion eraill o wahanol rannau o Gymru:
Sir Aberteifi a Sir Benfro:
Mi godais heddiw ma’s o’m tŷ
A’m [simple_tooltip content=’bag’]cwd[/simple_tooltip] a’m [simple_tooltip content=’staff’]pastwn[/simple_tooltip] gyda mi,
A dyma’m neges ar eich traws,
Sef [simple_tooltip content=’llenwi = (to) fill’]llanw[/simple_tooltip]’m cwd â bara a chaws.
Cwm Tawe:
Calennig wyf yn ‘mofyn
Ddydd Calan, ddechrau’r flwyddyn,
A [simple_tooltip content=’bendith’]bendith[/simple_tooltip] fyth fo ar eich tŷ
Os [simple_tooltip content='(to) avail’]tycia[/simple_tooltip] im’ gael [simple_tooltip content=’tocyn = local slang for a slice of bread’]tocyn[/simple_tooltip]
Llangadfan:
Calennig i mi, Calennig i’r ffon,
Calennig i fwyta’r noswaith hon
Calennig i’m tad am glytio’m sgidie
Calennig i mam am drwsio’m sane
Blaenau Ffestiniog:
Rhowch galennig yn [simple_tooltip content=’heartily’]galonnog[/simple_tooltip],
I blant bach sydd heb un geiniog,
Gymaint rhoddwch, rhowch yn [simple_tooltip content=’genial’]ddiddig[/simple_tooltip],
Peidiwch [simple_tooltip content='(to) grumble’]grwgnach[/simple_tooltip] am ryw ‘chydig.
Tal-y-bont, Ceredigion:
Blwyddyn Newydd Dda i chi, bob un drwy’r tyˆ,
Rhowch galenning yn galonnog i blant bach sydd heb un geiniog,
Ceiniog ne’ [simple_tooltip content=’dima = a halfpenny’]ddima[/simple_tooltip] p’run a [simple_tooltip content='(from mynnu), to insist’]fynno[/simple_tooltip] chithe,
Ceiniog sy’ ore,
Blwyddyn Newydd Dda i chi
Talgarreg:
Fe godais yn fore
Fe [simple_tooltip content=’cynnais = (from cynnau), to light’]gynnais[/simple_tooltip] y tân
Fe redes i’r ffynnon i [simple_tooltip content='(to) fetch’]mofyn[/simple_tooltip] dŵr glan
Diling, diling,
Ma pwdin yn brin
Ma pawb yn cael tamed
A finne’n cael dim.
Gemau Pêl
Roedd yr hen galan yn ddiwrnod o hwyl a gŵyl ac roedd bwyta’n rhan [simple_tooltip content=’essential’]hanfodol[/simple_tooltip] o’r dathlu. Hyd at 1833 roedd pobl yn arfer dathlu’r calan yn Llandysul drwy gêm gicio pêl – gyda [simple_tooltip content=’porth = gateway / vestibule’]phorth[/simple_tooltip] eglwys Llanwenog yn un gôl a phorth eglwys Llanwenog y llall. [simple_tooltip content=’at the break of dawn’]Ar doriad y wawr[/simple_tooltip] – a chyn hynny’n aml – roedd [simple_tooltip content=’feast’]gwledd[/simple_tooltip] fawr, neu ‘frecwast’, ac erbyn dechrau’r gêm am naw o’r gloch y bore, roedd llawer o’r bechgyn yn [simple_tooltip content=’meddw gaib = blind drunk’]feddw gaib[/simple_tooltip]. Roedd y gêm yn esgus da iddyn nhw [simple_tooltip content='(to) beat/pummel’]lambastio[/simple_tooltip]’i gilydd – gyda thorri [simple_tooltip content=’bones’]esgyrn[/simple_tooltip] yn rhan o’r hwyl. Ceisiodd y [simple_tooltip content=’Reverend’]Parchedig[/simple_tooltip] Evan James stop i’r holl [simple_tooltip content=’capers/frolics’]giamocs[/simple_tooltip] yn 1833 gan ddweud y dylai’r plwyfolion ddod i’r capel i adrodd o’r Beibl a chanu emynau yn lle. Erbyn heddiw, mae ‘Gŵyl Cicio’r Bêl’ wedi diflannu o Landysul a phob tref arall oedd yn arfer ei chwarae.
Ysbrydion
[simple_tooltip content=’belief’]Coel[/simple_tooltip] arall yn ymwneud â’r Calan oedd bod ysbrydion [simple_tooltip content=’the dead’]y meirw[/simple_tooltip] yn [simple_tooltip content='(to) wander’]crwydro[/simple_tooltip]’r wlad ar ddiwrnod ola’r flwyddyn er mwyn ffarwelio â’r flwyddyn honno.
Dyma pam mae’n debyg fod pobl yn closio at ei gilydd ar y noson arbennig hon gan adrodd straeon a chynnal noson lawen.
Coelcerth y Calan
[simple_tooltip content=’In times gone by’]Ers talwm[/simple_tooltip] hefyd byddai pobl yn croesawu’r flwyddyn newydd drwy adeiladu [simple_tooltip content=’bonfire’]coelcerth[/simple_tooltip] fawr. Byddai pobl yn codi’r goelcerth yng nghanol y dref neu’r pentref a byddai pawb yn sefyll o’i chwmpas. Byddai’r trigolion wedyn yn gadael i’r tanau oedd yn eu cartrefi [simple_tooltip content='(to) switch off/to go out’]ddiffodd[/simple_tooltip]. Byddai hyn yn rhoi diwedd ar yr hen flwyddyn. Byddai’r goelcerth yn rhoi croeso [simple_tooltip content=’warm’]gwresog[/simple_tooltip] i’r flwyddyn newydd.
Dyledion
Roedd pobl yn credu byddai eich [simple_tooltip content=’actions’]gweithredoedd[/simple_tooltip] ar ddydd Calan yn penderfynu beth fyddech chi’n ei wneud weddill y flwyddyn.
Dylech chi felly wneud yn siŵr i beidio â benthyg arian i neb na [simple_tooltip content='(to) borrow’]benthyg[/simple_tooltip] arian eich hun ar ddydd Calan.
Hefyd roedd hi’n bwysig gwneud yn siŵr bod pob [simple_tooltip content=’debt’]dyled[/simple_tooltip] wedi ei thalu cyn hanner nos ar nos Galan neu fe fyddech mewn dyled am flwyddyn gyfan.
Ymwelydd
Mae’r bobl sy’n dod i ymweld â chi gyntaf ar ddydd Calan yn bwysig.
Yn draddodiadol dim ond dynion â gwallt tywyll sy’n derbyn croeso yng nghartrefi Cymru ar fore Calan. Bydd gŵr tywyll sy’n troedio dros y [simple_tooltip content=’threshold’]trothwy[/simple_tooltip] yn dod â lwc dda i’r cartref drwy’r flwyddyn.
Ond er mwyn i chi gael lwc [simple_tooltip content=’gwirioneddol dda = truly good ‘]wirioneddol dda[/simple_tooltip] fe ddylai’r dyn yma gario darn o lo, tafell o fara a darn o arian. Byddai hyn yn sicrhau [simple_tooltip content=’warmth’]cynhesrwydd[/simple_tooltip], bwyd a [simple_tooltip content=’wealth’]chyfoeth[/simple_tooltip] i chi drwy’r flwyddyn.
Ers talwm roedd yr arferiad hwn yn amrywio ar hyd a lled Cymru.
Mewn rhannau o Geredigion roedd hi’n lwcus i ferch weld dyn yn gyntaf ond yn anlwcus i ddyn weld merch gyntaf.
Yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro roedd hi’n anlwcus i ferch weld merch yn gyntaf. Mewn rhai ardaloedd wedyn roedd hi’n anlwcus i weld dyn â gwallt coch yn gyntaf.
Cludo dŵr
Mewn rhai ardaloedd yng Nghymru roedd hi’n arferiad i gludo dŵr i gartrefi [simple_tooltip content=’nearby’]cyfagos[/simple_tooltip].
Byddai grwpiau o fechgyn yn ymweld â chartrefi’r ardal yn gynnar yn y bore gan gludo dŵr ffres o’r [simple_tooltip content='(a) well’]ffynnon[/simple_tooltip] a [simple_tooltip content=’cangen = branch’]changen[/simple_tooltip] o ddail bytholwyrdd.
Fe fydden nhw wedyn yn cael eu gadael i bob ystafell ac fe fydden nhw’n [simple_tooltip content='(to) scatter’]gwasgaru[/simple_tooltip]’r dŵr [simple_tooltip content=’lightly’]yn ysgafn[/simple_tooltip] ar ddwylo a wynebau’r teulu gan adrodd pennill.
Mae Dafydd yn gyn-Bennaeth yr Adran Gymraeg Ysgol y Llysweri Casnewydd, Ysgol y Graig ac Ysgol Bryngwyn, Llanelli, ac arbenigwr pwnc gyda’r Swyddfa Gymreig 1982/3, Llywodraeth y Cynulliad 2012-14, Cymwysterau Cymru 2015/16 a CBAC 2017/18.
Dafydd is a former Head of Welsh at Ysgol y Llysweri, Ysgol y Graig and Ysgol Bryngwyn of Llanelli, and specialist in the subject for the Welsh Office 1982/3, Assembly Government 2012-4, Qualifications Wales 2015/16 and WJEC 2017/18.
