Yn y llyfr hwn fel rhan o’r Gyfres Amdani, mae Jon Gower yn mynd â’r darllenydd i 30 o leoliadau sy’n gysylltiedig â hanes Cymru. Mae’n esbonio pam mae’r lleoliadau yn bwysig yn hanes Cymru, ac mae e’n disgrifio eu harddwch a’u naws yn ei ffordd arbennig ei hun. Dyma flas i chi o’r llyfr…
In this book as part of Cyfres Amdani, Jon Gower takes the reader to 30 different locations connected to Wales’ history. He explains why these places are important to Welsh history and describes their beauty and atmosphere in his own special way. Here is a taste of the book for you…
Awdur: Jon Gower
twitter.com/JonGower1
Price: £6.99
Language: Simple Welsh, with vocabulary at the bottom of each page.
Level: Sylfaen / Foundation
Publisher: CAA Cymru
Buy: gwales.com/bibliographic/?isbn=9781845216870
[simple_tooltip content=’Abbey’]Abaty[/simple_tooltip] [simple_tooltip content=’Tintern’]Tyndyrn[/simple_tooltip], Cas-gwent
Wnaeth mynachod Sistersaidd sefydlu yr abaty yma ar lan [simple_tooltip content=’River Wye’]afon Gwy[/simple_tooltip] yn 1131. Roedd byw yn agos at natur yn bwysig iawn i’r mynachod. Roedden nhw am ddysgu pethau newydd yn y coed – pethau doedden nhw ddim yn eu dysgu mewn llyfrau. Dyma’r abaty Sistersaidd [simple_tooltip content=’earliest’]cynharaf[/simple_tooltip] yng Nghymru. Abaty Tyndyrn oedd yr abaty mwyaf cyfoethog yng Nghymru. Roedd un deg tri mynach yn creu incwm o £192 yn 1532.
Yn anffodus, gaeth yr abaty ei ddinistrio yn yr 1540au. Harri VIII oedd wedi dweud bod angen dinistrio’r abaty. Gaeth y [simple_tooltip content=’lead (the metal)’]plwm[/simple_tooltip] ei dynnu o’r to. Dim ond adfail ydy Abaty Tyndyrn heddiw, ond mae’n adfail [simple_tooltip content=’majestic’]mawreddog[/simple_tooltip]. Ysgrifennodd William Wordsworth gerdd enwog am yr abaty. Ewch i sefyll rhwng y [simple_tooltip content=’pillars’]pileri[/simple_tooltip] Gothig.
Edrychwch i fyny ar y ffenestri heb wydr. Mae hi’n hawdd dychmygu’r mynachod yn gweddïo ac yn [simple_tooltip content=’treating wool’]trin gwlân[/simple_tooltip].
Erddig, [simple_tooltip content=’near’]ger[/simple_tooltip] Wrecsam
Mae’r [simple_tooltip content=’journalist’]newyddiadurwr[/simple_tooltip] Simon Jenkins yn [simple_tooltip content='(to) describe’]disgrifio[/simple_tooltip] Erddig fel ‘[simple_tooltip content=’jewel’]gem[/simple_tooltip] fawr yng nghoron tai cefn gwlad Cymru’. Dydy Erddig ddim mor [simple_tooltip content=’trawiadol = striking’]drawiadol[/simple_tooltip] â Chastell Powis. Dydy e ddim mor gyffrous â gwylio tân gwyllt yng Nghastell Caerdydd. Beth sydd yn Erddig ydy’r teimlad bod pobl go iawn wedi byw yma. Mae’r hanes yn dod yn fyw i ymwelwyr.
Dyma’r hanes [simple_tooltip content=’briefly/concisely’]yn gryno[/simple_tooltip]: gaeth Joshua Edisbury ei wneud yn [simple_tooltip content=’High Sheriff’]Uchel Siryf[/simple_tooltip] Sir Ddinbych yn 1682. Fe [simple_tooltip content=’penderfynu = (to) decide’]benderfynodd[/simple_tooltip] e wario arian mawr ar dŷ crand. Cyn hir roedd Joshua druan yn dlawd fel [simple_tooltip content=’church mouse’]llygoden eglwys[/simple_tooltip]! Gaeth Erddig ei werthu i un person ar ôl y llall. [simple_tooltip content=’Lawyer/solicitor’]Cyfreithiwr[/simple_tooltip] o’r enw John Mellor wnaeth newid yr adeilad o fod yn gartref cefn gwlad i fod yn gartref crand. Fe wnaeth e hyn cyn i deulu newydd yr Yorkes gyrraedd. Wrth gerdded o amgylch Erddig, gallwch weld sut roedd teulu’r Yorkes a’u staff yn byw – roedd y [simple_tooltip content=’stad’]stad[/simple_tooltip] yn [simple_tooltip content=’to maintain/sustain’]cynnal[/simple_tooltip] ei hun, gyda stabl a [simple_tooltip content=’dairy’]hufenfa[/simple_tooltip], [simple_tooltip content=’bakehouse’]becws[/simple_tooltip], [simple_tooltip content=’smithy’]gefail[/simple_tooltip] a chegin [simple_tooltip content=’enormous’]enfawr[/simple_tooltip]. Un o’r pethau hyfryd am deulu’r Yorkes oedd eu bod yn ysgrifennu [simple_tooltip content=’poems’]cerddi[/simple_tooltip] byr, ysgafn am eu cartref. Roedden nhw hefyd yn ysgrifennu cerddi byr am y bobl oedd yn gweithio ar y stad. Gallwch chi weld y cerddi hyn wrth gerdded ar hyd y stad. Hefyd, fe welwch chi fod [simple_tooltip content=’portraits’]portreadau[/simple_tooltip] o’r [simple_tooltip content=’servants’]gweision[/simple_tooltip] ar y waliau, sy’n [simple_tooltip content='(to) suggest’]awgrymu[/simple_tooltip] bod teulu’r Yorkes yn bobl [simple_tooltip content=’teg = fair’]deg[/simple_tooltip] ac arbennig.
Gresffordd, ger Wrecsam
Wnaeth yr [simple_tooltip content=’historian’]hanesydd[/simple_tooltip] John Davies ddisgrifio [simple_tooltip content=’All Saints Church’]Eglwys yr Holl Eneidiau[/simple_tooltip] yng Ngresffordd fel yr eglwys [simple_tooltip content=’plwyf = parish’]blwyf[/simple_tooltip] orau yng Nghymru. Mae hi’n eglwys arbennig o’[simple_tooltip content=’yr unfed ganrif ar bymtheg= the sixteenth century’]r unfed ganrif ar bymtheg[/simple_tooltip]. Mae [simple_tooltip content=’bells’]clychau[/simple_tooltip]’r eglwys yn un o [simple_tooltip content=’Seven Wonders of Wales’]Saith Rhyfeddod Cymru[/simple_tooltip]. Mae’r ffenestri gwydr lliw yn [simple_tooltip content=’beautiful’]hardd[/simple_tooltip] iawn hefyd. Y tu allan i’r eglwys yn y [simple_tooltip content=’mwynwent = cemetary’]fynwent[/simple_tooltip] mae [simple_tooltip content=’yew trees’]coed ynn[/simple_tooltip] sy’n hen iawn. Ond y peth mwyaf trawiadol efallai ydy’r darn [simple_tooltip content=’coal’]glo[/simple_tooltip] sydd yno. Darn glo o [simple_tooltip content=’pwll glo = coal mine’]bwll glo[/simple_tooltip] Gresffordd ydy e. Ar 22 Medi 1934 gaeth 266 [simple_tooltip content=’miner’]glöwr[/simple_tooltip] eu lladd yn y pwll glo. Roedd y glöwr ifancaf yn 14 mlwydd oed a’r glöwr [simple_tooltip content=’oldest’]hynaf[/simple_tooltip] yn 87 oed. Gaeth y darn glo ei roi ger yr eglwys ar ddiwrnod y ddamwain. Roedd pobl o bob rhan o [simple_tooltip content=’gogledd-ddwyrain = north-east’]ogledd-ddwyrain[/simple_tooltip] Cymru yn gweithio yn y pwll glo yng Ngresffordd. Gaeth y ddamwain [simple_tooltip content=’effect’]effaith[/simple_tooltip] ar [simple_tooltip content=’area’]ardal[/simple_tooltip] fawr o ogledd-ddwyrain Cymru.
Yr Hen Goleg, Aberystwyth
Er bod Owain Glyndŵr wedi awgrymu creu [simple_tooltip content=’university’]prifysgol[/simple_tooltip] i Gymru yn [simple_tooltip content=’the fifteenth century’]y bymthegfed ganrif[/simple_tooltip], ddaeth ei freuddwyd ddim yn wir tan [simple_tooltip content=’the twentieth century’]yr ugeinfed ganrif[/simple_tooltip]. Roedd y [simple_tooltip content=a choice & to choose’]dewis[/simple_tooltip] o safle yn ddiddorol, sef hen westy ar lan y môr yn Aberystwyth. Gaeth y gwesty ei gynllunio i gystadlu gyda’r gwestai crand yn St Pancras yn Llundain ac yn Scarborough. Y bwriad oedd troi Aberystwyth yn Brighton Cymreig, a [simple_tooltip content='(to) attract’]denu[/simple_tooltip] miloedd o [simple_tooltip content=’twristiaid = tourists’]dwristiaid[/simple_tooltip]. Ond doedd y gwesty ddim yn [simple_tooltip content=’success’]llwyddiant[/simple_tooltip] ac aeth y perchennog i [simple_tooltip content=’dyled = debt’]ddyled[/simple_tooltip] ar ôl blwyddyn. Wnaeth [simple_tooltip content=’committee’]pwyllgor[/simple_tooltip] o bobl brynu’r gwesty am £10,000. Roedd y pwyllgor eisiau sefydlu prifysgol Cymru yno. Mae’r adeilad o’r tu allan yn edrych fel [simple_tooltip content=’mixture’]cymysgedd[/simple_tooltip] o gastell Cymreig a château [simple_tooltip content=’French’]Ffrengig[/simple_tooltip], achos bod ganddo sawl tŵr a ffenestri gwahanol. Yn ôl un stori, daeth y pensaer enwog Nikolaus Pevsner i Aberystwyth. Wnaeth e edrych ar yr adeilad a dweud, ‘Good God!’ Beth bynnag, mae’r Hen Goleg yn symbol o freuddwyd [simple_tooltip content=’nation’]cenedl[/simple_tooltip] a [simple_tooltip content=’parch = respect’]pharch[/simple_tooltip] pobl Cymru at [simple_tooltip content=’education’]addysg[/simple_tooltip].
Ogof Pen-y-fai, Rhosili
[simple_tooltip content=’cave’]Ogof[/simple_tooltip] ar [simple_tooltip content=’Penrhyn Gŵyr = Gower peninsula’]Penrhyn Gŵyr[/simple_tooltip] ydy Ogof Pen-y-fai. Enw arall ar yr ogof ydy ‘Twll yr [simple_tooltip content=’afr = goat’]Afr[/simple_tooltip]’. Mae’r ogof ger pentref Rhosili. Gaeth dyn ei gladdu yma tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl. Dyma’r [simple_tooltip content=’funeral’]angladd[/simple_tooltip] ‘[simple_tooltip content=’dynol = human’]This triggers the tooltip[/simple_tooltip]’ gyntaf yng Nghymru. Roedd y sgerbwd yn gorwedd yma yn dawel, uwchben y môr, tan 1823. Wedyn daeth [simple_tooltip content=’archaeologist’]archeolegydd[/simple_tooltip] o’r enw William Buckland yma o [simple_tooltip content=’Prifysgol Rhydychen = Oxford University’]Brifysgol Rhydychen[/simple_tooltip]. Wnaeth Buckland ffeindio [simple_tooltip content=’bones’]esgyrn[/simple_tooltip] dynol.Wnaeth e ffeindio pethau eraill o’r un cyfnod – pethau fel cregyn ac ifori. Mae hyn yn dangos bod anifeiliaid gwyllt fel y rhinoseros, y teigr enfawr a’r mamoth wedi byw yn yr ardal.
Roedd y pethau hyn wedi cael eu defnyddio yn yr angladd. Esgyrn menyw oedden nhw – dyna roedd pobl yn credu i ddechrau. Dyna pam roedd pobl yn siarad am ‘Ddynes Goch Paviland’. Wedyn roedd pobl wedi nabod yr esgyrn oedd yn gorwedd ar y pridd coch yn yr ogof fel esgyrn dyn ifanc, nid esgyrn menyw. Roedd y pridd wedi [simple_tooltip content='(to) colour’]lliwio[/simple_tooltip]’r esgyrn. Heddiw mae’r sgerbwd yn yr [simple_tooltip content=’Natural History Museum’]Amgueddfa Hanes Naturiol[/simple_tooltip] yn Llundain. Mae’n dawel fel y bedd yn Ogof Pen-y-fai!
Lleoliadau yn y Llyfr / Locations in the book
