Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i ddatgelu ystyr y geiriau hyn yn Saesneg.
This article is a part of a monthly series of themed articles for learners at the Uwch (Higher) level. They are in Welsh only, with underlined vocabulary that you can hover over or press to reveal the English word.
Dafydd is interviewed (in English) by the website Americymru here: https://americymru.net/ceri-shaw/blog/4960/darllen-a-deall-an-interview-with-dafydd-roberts-of-parallelcymru
- Mae’r erthyglau blaenorol yn y gyfres hon ar gael yma: https://parallel.cymru/dafydd-roberts-y-daith-i-batagonia-1/ & https://parallel.cymru/dafydd-roberts-y-daith-i-batagonia-2/
Y Wladfa: 1900au hyd at Heddiw
Heddiw, mae gyda tua 50,000 o bobl ym Mhatagonia wreiddiau Cymreig ac mae tua 5,000 yn siarad Cymraeg. Mae’r iaith Gymraeg ar gynnydd ar bob lefel ar draws y dalaith ac mae dros fil o bobl Y Wladfa yn mynd i ddosbarthiadau dysgu Cymraeg bob blwyddyn. Ond, stori hollol wahanol oedd hi ar ddechrau’r 20fed ganrif.
Erbyn dechrau’r 1900au, roedd y Cymry yn y lleiafrif yn y wladfa roedden nhw wedi ei sefydlu. Dechreuodd llywodraeth Yr Ariannin gymryd rheolaeth ar weinyddiaeth yr ardal gan gynnwys y system addysg. Doedd hyn ddim yn newyddion da, yn enwedig i’r iaith Gymraeg. Ers sefydlu’r Wladfa, roedd popeth yn digwydd trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg. Dros nos felly, trodd y system addysg o fod yn uniaith Gymraeg i uniaith Sbaeneg.
Er gwaethaf hyn, parhaodd yr iaith yn gryf ar yr aelwyd, yn y capeli ac ar lefel gymdeithasol am genhedlaeth neu ddwy. Gwyliwch y clip yma o raglen BBC o 1962 ‘The Desert and the Dream’. Yn y clip, gallwch chi glywed ‘gauchos’ Cymraeg yn siarad yr iaith yn gwbl naturiol: https://www.bbc.co.uk/programmes/p00krkrj
Ond, wrth gwrs, o dan system addysg gwbl Sbaeneg, heb statws swyddogol a rhyngbriodi rhwng y Cymry a phobl o ddiwylliannau eraill, dechreuodd sefyllfa’r iaith ddirywio’n eithaf cyflym. Yr ateb synhwyrol oedd cryfhau’r cysylltiadau rhwng Y Wladfa newydd a’r hen wlad.
Cymdeithas Cymru – Ariannin
Yn 1939, sefydlwyd Cymdeithas Cymru – Ariannin. Dros y blynyddoedd, mae’r gymdeithas wedi gwneud gwaith gwych fel dolen gyswllt rhwng y ddwy wlad.
Dyma rai o gyflawniadau’r gymdeithas:
- Trefnu a noddi teithiau cyfnewid i athrawon, myfyrwyr a gweinidogion rhwng Cymru a’r Ariannin.
- Noddi cystadleuaeth flynyddol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru i rai sydd wedi byw yn y Wladfa ar hyd eu hoes ac yn dal i fyw yn Ariannin.
- Noddi myfyrwyr o Ariannin sy’n dymuno dod i Gymru i ehangu eu gorwelion
- Noddi ysgolion Cymraeg Y Wladfa
- Cynnal pabell ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol bob blwyddyn.
- Dathlu Gŵyl y Glaniad bob mis Gorffennaf yng Nghymru ac yn Y Wladfa
Cyhoeddwyd llyfryn yn 1989 ‘Cymdeithas Cymry Ariannin 1939-1989’ yn rhoi hanes y Gymdeithas ers ei sefydlu. Hefyd cyhoeddwyd llyfr yn 2014 gan Elvey MacDonald i ddathlu pen blwydd y Gymdeithas yn 75 oed.
Darllenwch ‘Cymdeithas Cymry Ariannin 1939-1989’ yma. Mae’n ddiddorol dros ben: http://www.cymru-ariannin.com/uploads/cymdeithas_cymry_ariannin_19391989.pdf
1960au
Daeth yr hwb mawr nesaf i’r iaith yn Y Wladfa yn y 1960au a hynny am ddau reswm yn bennaf – canmlwyddiant y glanio yn 1965 a theithiau awyrennau rhatach. O ganlyniad i’r ddau beth yma, dechreuodd llawer mwy o Gymry ymweld â’r Wladfa. Sylweddolodd yr ymwelwyr bod yr iaith Gymraeg yn yr ardal angen cymorth yn ei hunig gadarnle y tu allan i Gymru.
Teithiodd 73 o Gymry i’r Wladfa yn 1965 i gofio hanes anhygoel yr arloeswyr. Roedd tair wythnos o ddathlu yn Nhalaith Chubut ac ym mhrifddinas Yr Ariannin, Buenos Aires. Dyma ychydig o luniau o’r dathliadau: https://www.casgliadywerin.cymru/items/476421
Fel rhan o’r dathlu, aeth criw o bobl ifainc Y Wladfa i Gymru am dri mis yn yr haf y flwyddyn honno. Dyma ddechrau ail gynnau diddordeb pobl Y Wladfa yn eu gwreiddiau Cymreig a’r Cymry yn hanes eu cyn tadau.
Cynllun yr Iaith Gymraeg
Yn 1996, dechreuodd y Swyddfa Gymreig raglen lle mae athrawon yn treulio cyfnod yn Y Wladfa yn dysgu’r iaith yn yr ysgolion ac i oedolion. Diolch i’r cynllun yma, mae llawer mwy o siaradwyr Cymraeg, nid yn unig ymysg y bobl o dras Gymreig ond hefyd gydag Archentwyr pur a phobl o dras gwledydd eraill.
Heddiw, mae’r prosiect yn cael ei redeg ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru, Y Cyngor Prydeinig, Prifysgol Caerdydd, Cymdeithas Cymru – Ariannin a Menter Iaith Patagonia.
Oes diddordeb gyda chi ymuno â’r cynllun? Os oes, dilynwch y linc yma i ddarganfod mwy am y cyfleoedd i weithio fel athro neu athrawes Gymraeg yn Y Wladfa: https://wales.britishcouncil.org/en/programmes/education/welsh-language-project
Dilynwch y linc yma hefyd – ‘Angen athrawon Cymraeg i ateb galw ysgolion Patagonia’. https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/49722299
Gwyliwch y clip yma o blant ysgolion Cymraeg Y Wladfa yn galw am athrawon i’w dysgu nhw: https://www.facebook.com/watch/?v=936913273325617
Heddiw, mae cannoedd o oedolion a phobl ifanc yn dysgu Cymraeg yn y colegau, yr ysgolion ac mewn dosbarthiadau nos.
Menter Iaith Patagonia
Oeddech chi’n gwybod bod Menter Iaith ym Mhatagonia? Cafodd y fenter ei sefydlu yn 2008 gyda help Yr Urdd, Y Cyngor Prydeinig ac ychydig o fusnesau lleol. Mae’r athrawon sy’n gweithio o dan gynllun yr iaith Gymraeg yn treulio tua chwarter o’u hamser gyda’r fenter iaith.
Dyma ychydig o bosteri yn hysbysebu digwyddiadau Menter Iaith Patagonia. Gallwch chi ddilyn hynt a helynt y fenter ar Drydar: https://twitter.com/menterpatagonia
Llais yr Andes a Clecs Camwy
Mae dau bapur bro Cymraeg yn gwasanaethu’r Wladfa – Llais yr Andes a Clecs Camwy. Mae’n bosibl darllen y ddau bapur ar lein.
Addysg
Fel y dywedwyd eisoes, ar ddechrau’r 20fed ganrif, Sbaeneg oedd unig iaith swyddogol Patagonia. Iaith y cartref a’r capel yn unig oedd Cymraeg. Erbyn heddiw wrth gwrs, mae’r llanw wedi troi ac mae’r Gymraeg yn cael ei haddysgu ar bob lefel dros yr holl dalaith.
Yr ysgol cyfrwng Cymraeg gyntaf oedd Ysgol yr Hendre, Trelew a agorodd ei drysau yn 2006. Cafodd llawer o arian ei godi gan bobl Y Wladfa a Chymru er mwyn agor yr ysgol. Oherwydd y galw cynyddol am addysg cyfrwng Cymraeg, mae dwy ysgol arall wedi agor ers hynny – Ysgol y Gaiman yn 2013 ac Ysgol Trevelin yn 2016.
Mae’r tair ysgol yn llwyddiannus dros ben yn addysgu dros 100 o ddisgyblion yr un un o oedran meithrin hyd at11 oed. Ar ben hyn, mae Cymraeg nawr yn cael ei haddysgu yn yr ysgolion uwchradd cyfrwng Sbaeneg ac mae Coleg Camwy yn cynnig Cymraeg fel pwnc ac fel cyfrwng addysgu i bawb. At ei gilydd, mae dros fil a hanner o bobl Y Wladfa erbyn hyn naill ai’n derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg neu’n mynychu dosbarthiadau Cymraeg.
Mae dyfodiad y we fyd eang hefyd wedi helpu cadw cysylltiadau rhwng Cymru a’r Wladfa’n gryf. Os hoffech chi ddarllen mwy am lwyddiant y Gymraeg yn Y Wladfa dros yr ugain mlynedd diwethaf, ewch i: https://wales.britishcouncil.org/sites/default/files/welsh_language_report_2017_18_english.pdf
Seremoni i Gofio’r Mimosa
Ym mis Gorffennaf 2015, i ddathlu 150 mlynedd ers i’r Mimosa adael dociau Lerpwl, cafodd cofeb ei dadorchuddio yn y ddinas.
Ffeithiau Diddorol am Batagonia
- Ar y 28ain o fis Gorffennaf bob blwyddyn, mae dathliadau mawr i gofio’r glanio. Enw’r dathliad ydy ‘Gŵyl y Glaniad’. Mae pob un o gapeli’r cwm yn dod at ei gilydd. Maen nhw’n yfed te, adrodd cerddi a chanu caneuon Cymraeg.
- Mae enwau Cymraeg ar y trefi, yr heolydd, y mynyddoedd a’r afonydd – Bryn Gwyn; Bryn Crwn; Cwm Hyfryd; Trevelin (Tre + y felin); Trelew (ar ôl Lewis Jones); Dolavon
- Mae ystafelloedd tê ym Mhatagonia ble mae pobl Patagonia yn bwyta picie ar y maen / cacennau cri a bara brith.
- Yn 2006, chwaraeodd Cymru gêm rygbi yn erbyn Yr Ariannin ym Mhuerto Madryn, Y Wladfa.
- Yn 2010, cafodd y ffilm ‘Patagonia’ ei rhyddhau. Sêr y ffilm ydy Matthew Rhys, Duffy a Nia Roberts. Mae’r ffilm mewn tair iaith – Cymraeg, Sbaeneg a Saesneg. Gallwch chi wylio’r ffilm ar DVD neu ar YouTube – https://www.youtube.com/watch?v=Xahhjs3Eu8I
Mwy am Batagonia, ei phobl a’i ffordd o fyw y tro nesaf.
Mae Dafydd yn gyn-Bennaeth yr Adran Gymraeg Ysgol y Llysweri Casnewydd, Ysgol y Graig ac Ysgol Bryngwyn, Llanelli, ac arbenigwr pwnc gyda’r Swyddfa Gymreig 1982-3, Llywodraeth y Cynulliad 2012-14, Cymwysterau Cymru 2015-16 a CBAC 2017-18.
Dafydd is a former Head of Welsh at Ysgol y Llysweri, Ysgol y Graig and Ysgol Bryngwyn of Llanelli, and specialist in the subject for the Welsh Office 1982-3, Assembly Government 2012-4, Qualifications Wales 2015-16 and WJEC 2017-18.
]]>Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i]]>
Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324
Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i ddatgelu ystyr y geiriau hyn yn Saesneg.
This article is a part of a monthly series of themed articles for learners at the Uwch (Higher) level. They are in Welsh only, with underlined vocabulary that you can hover over or press to reveal the English word.
Dafydd is interviewed (in English) by the website Americymru here: https://americymru.net/ceri-shaw/blog/4960/darllen-a-deall-an-interview-with-dafydd-roberts-of-parallelcymru
- Mae’r erthygl gyntaf yn y gyfres hon ar gael yma: https://parallel.cymru/dafydd-roberts-y-daith-i-batagonia-1/
Y Glanio a’r Dyddiau Cynnar
Tir ar y Gorwel
Ddydd Gwener, 28ain o Orffennaf 1865, glaniodd yr ymfudwyr mewn bae o’r enw Porth Madryn a cherddon nhw ar dir eu cartref newydd am y tro cyntaf.
Roedd dau Gymro – Edwin Cynrig Roberts a Lewis Jones yno yn barod i gwrdd â nhw ar y tir mawr. Daethon nhw ar long arall ym mis Mehefin er mwyn cludo anifeiliaid a stoc o goed i ddechrau ar y gwaith o adeiladau cabanau pren. Cynhaliodd yr ymfudwyr wasanaeth byr ar y traeth er mwyn diolch am gyrraedd yn ddiogel.
Puerto (Porth) Madryn
Yn 1862, dair blynedd yn gynharach, teithiodd dau o drefnwyr y prosiect i Batagonia er mwyn penderfynu a oedd yr ardal yn addas i’r Cymry. Y ddau oedd Lewis Jones (oedd ar ei ail ymweliad – gweler uchod) a Syr Love Jones Parry. Teithion nhw mewn llong fach o’r enw ‘Candelaria’. Cawson nhw eu gyrru gan storm annisgwyl i fae bach. Penderfynon nhw enwi’r bae yn Borth Madryn, ar ôl Castell Madryn, cartref Syr Love Jones-Parry ym Mhenryn Llŷn.
Wel, wel… Yr enw cyfoes ar y dref a dyfodd o gwmpas y bae yw Puerto Madryn. Mae tua 58.000 o bobl yn byw ym Mhuerto Madryn heddiw. Mae’r dref wedi’i gefeillio â phentref Nefyn, Penrhyn Llŷn.
Yr Wythnosau Cyntaf
Roedd llywodraeth Yr Ariannin wedi cynnig can milltir sgwâr o dir ar hyd yr Afon Camwy (Chubut) i’r ymfudwyr o Gymru ond roedd sawl anhawster i’w oresgyn ar y dechrau. Doedd dim llawer o gysgod yn y bae, felly am yr ychydig wythnosau cyntaf, penderfynodd y menywod gysgu ar y llong. Roedd lle i rai gysgu yn y cabanau pren a adeiladwyd ac aeth rhai eraill i fyw mewn ogofâu ar glogwyni traeth Porth Madryn.
Chymerodd e ddim llawer o amser i’r ymfudwyr ddarganfod nad oedd cyflwr y tir yn debyg o gwbl i iseldiroedd Cymru. Yn wir, roedd y tir yn fwy tebyg i anialwch na chaeau gwyrddion Cymru – dim dŵr, prinder ffynonellau bwyd a dim coedwigoedd i ddarparu deunyddiau adeiladau neu gysgod!!
Doedd dim dewis gan yr ymfudwyr felly ond i gerdded ar draws y paith sych tuag at y dŵr agosaf, yn gwthio eu heiddo a’u bwyd mewn whilberi. Buodd rhai farw ar y siwrne ond cafodd merch fach, Mary Humphreys, ei geni ar y daith. Unwaith iddyn nhw gyrraedd dyffryn yr Afon Camwy, sefydlon nhw anheddiad bach a ddatblygodd yn ddiweddarach yn dref o’r enw Rawson.
Yn y llun, mae aelodau o’r grŵp cyntaf o ymfudwyr yn Rawson, Dyffryn Camwy – y dref gyntaf i gael ei sefydlu gan y Cymry, Medi 1865. Aeth y Cymry ymlaen i sefydlu trefi yn Y Gaiman a Threlew.
Oeddech chi’n gwybod? Pan aeth Syr Love Jones Parry a Lewis Jones i Batagonia yn 1862, cynhalion nhw drafodaethau gyda Gweinidog Gwladol yr Ariannin, Guillermo Rawson. Cafodd tref Rawson ei henwi ar ôl y Gweinidog yma.
Wel wel… Yr Addewid a’r Realiti Addawodd Michael D Jones y byddai bywyd gwell i’r ymfudwyr yn Y Wladfa.
Dyma’r poster a ysgrifennwyd gan Michael D. Jones er mwyn denu ymfudwyr i’r Wladfa. Addawodd e ‘Gwlad doreithiog nad yw’n feddiannol gan neb ond ychydig Indiaid. Rhoddir i bob teulu 100 erw o dir, ceffylau, ychain, defaid, gwenith a chelfi. Rhed yr afon drwy y doldir a heidia yr anifeiliaid yn y porfeydd gwelltog‘.
Ond roedd realiti’r sefyllfa’n hollol wahanol. Roedd bywyd yn galed iawn ar y dechrau. Roedd y tywydd yn wahanol iawn i Gymru gyda thymheredd uchel iawn yn ystod y dydd yn yr haf, ac eira a glaw trwm yn ystod y gaeaf. Roedd problemau gyda thir diffaith, diffyg dŵr yfed ac ychydig o gysgod. Ar ben hyn, cafodd y tai cyntaf a’r cnydau o datws ac ŷd eu distrywio gan lifogydd. Adegau eraill, cafwyd llai o law na’r disgwyl a methodd y cnydau. Cofiwch, doedd ond ychydig o ffermwyr profiadol ymhlith yr ymfudwyr cyntaf.
Brodorion y Wlad yn Cynorthwyo
Cafodd y Cymry help mawr gan ffynhonnell annisgwyl – llwythi brodorol y wlad. Daeth y Cymry i gysylltiad â’r llwythi brodorol tua blwyddyn ar ôl cyrraedd. Roedd un llwyth, sef Y Tehuelche’n ffrindiau da i’r Cymry, yn eu dysgu sut i drin y tir sych, marchogaeth, hela anifeiliaid a physgota. Yn wir, roedden nhw’n edrych ar y Cymry fel eu brodyr.
Llun o 1867 – Lewis Jones (1836-1904) gyda chwech o lwyth Y Tehuelche. Edrychwch pa mor dal maen nhw.
Roedd y Cymry yn eu tro yn garedig iawn tuag atyn nhw. Dechreuodd y Cymry fasnachu gyda llwythi’r Mapuches a’r Pampas yn ogystal â’r Tehuelcha. Gwerthodd y Cymry fara a menyn i’r llwythi a rhoddodd y llwythi gig a dillad i’r Cymry. Yn ôl rhai, roedd y llwythi yma yn defnyddio geiriau Cymraeg am nwyddau fel bara!
Os oes copi gyda chi o’r ffilm ‘Patagonia’ (2010), edrychwch eto ar ddechrau’r ffilm er mwyn gweld pa mor bwysig oedd llwyth y Tehuelche i’r Cymry.
Oeddech chi’n gwybod … ?
Roedden y Tehuelche’n hela gyda chŵn ac ar gefn ceffylau. Roedden nhw’n defnyddio bwa a saeth fel arfau hela ac yn byw ar gig gwanaco. Roedden nhw hefyd yn bwyta peth bwyd llysieuol. Cyn y Goncwest Sbaenaidd, roedd tua phedair mil o’r Tehuelche yn byw ym Mhatagonia. Ond erbyn canol ganrif ddiwethaf roedd llai na chant. Heddiw, dim ond ychydig sy’n dal i gynnal eu hen ffordd o fyw.
Trin y Tir
Doedd dim dewis gyda’r Cymry cyntaf felly – dysgu trin y tir neu adael i’r prosiect fethu. Ar ôl symud tuag at Ddyffryn Camwy (Chubut), penderfynodd y Cymry gynllunio system ddyfrhau. Adeiladon nhw gyfres o gamlesi dyfrhau, dair neu bedair milltir bob ochr i’r afon Camwy. Dyma’r system ddyfrhau gyntaf erioed yn yr Ariannin. Roedd y system ddyfrhau mor effeithiol fel bod y Cymry’n cynhyrchu 6 mil o dunelli o wenith y flwyddyn erbyn 1885.
Mae’r cerdyn post hwn yn dangos y drol gyntaf a gafodd ei hadeiladu yn y Wladfa, tua 1866, Defnyddiodd y saer Hugh Hughes bren o longddrylliad yn Afon Camwy.
Erbyn 1874, roedd tua 270 o bobl yn byw yn ardal Dyffryn Camwy (Chubut), a dechreuodd rhwydwaith o ffermydd dyfu. Yn 1875, cafodd y Cymry berchnogaeth swyddogol ar y tir gan lywodraeth Yr Ariannin ac o ganlyniad, daeth llawer mwy o ymfudwyr o’r hen wlad i’r Wladfa newydd rhwng 1880–87 a rhwng 1904-12.
Gwyliwch y clip gwych yma o gyfweliad gyda Nain Maggie am ei phrofiadau yn croesi’r paith gydag ymfudwyr 1891:
https://www.facebook.com/jeremy.wood.5836711/videos/3919161861465/
Y Rheilffordd Gyntaf
Problem arall oedd y ffyrdd garw. Roedd rhaid sefydlu system deithio effeithlon. Hefyd, erbyn canol yr 1880au, roedd llawer o’r tir ffrwythlon yn rhan isaf Dyffryn Camwy wedi’i hawlio. Penderfynodd y Cymry felly ofyn am ganiatâd i archwilio rhan uchaf y dyffryn.
Roedd aber yr Afon Camwy yn fas ac yn anodd ei llywio. Yn 1884 felly, dechreuwyd ar y gwaith o adeiladau Rheilffordd Canolbarth Camwy. Erbyn 1885, cyrhaeddodd y Cymry ardal ffrwythlon a enwyd ganddyn nhw yn Gwm Hyfryd. Wrth i’r boblogaeth dyfu, sefydlwyd dwy dref arall sef Esquel a Threvelin.
Wel wel… Lewis Jones oedd y grym tu ôl i adeiladu’r rheilffordd a chafodd y dref a adeiladwyd ar derfyn y rheilffordd, Trelew, ei henwi ar ei ôl e.
Ond, doedd bywyd ddim yn fêl i gyd. Cafwyd llifogydd mawr yn yr 1890au a’r 1900au a wnaeth difrod mawr i Rawson a Gaiman. Roedd anghytundebau hefyd rhwng llywodraeth Yr Ariannin oherwydd consgripsiwn i fyddin y wlad honno. Gadawodd llawer o’r Cymry am Ganada ac Awstralia, yn ogystal â dychwelyd i Gymru.
Mae clip gwych ar y linc yma o raglen ddogfen o 1961 sy’n portreadu bywyd y Gauchos Cymraeg yn yr 1950au.
Cadw’r Hen Ffordd Gymreig O Fyw
Bwriad y Cymry oedd gwneud Y Wladfa mor debyg â phosibl i’r hen wlad. Y cam cyntaf yn y broses hon oedd adeiladau capeli. Roedd y capeli yn bwysig iawn – fel canolfannau crefyddol ac fel canolfannau cymdeithasol, man cynnal eisteddfodau, ysgolion a hyd yn oed llysoedd barn. Mae capeli’r Wladfa yn ddiddorol dros ben. Mae rhai ond yn gytiau bach pren neu haearn rhychiog a rhai eraill yn fwy tebyg i gapeli Cymru heddiw.
Dyma lun o Gapel Moriah, Dyffryn Camwy. Mae nifer o’r Cymry cyntaf aeth i’r Wladfa yn 1865 wedi’u claddu ym mynwent y capel hwn.
Dyma un ychydig yn llai crand – Capel Glan Alaw, Bethesda
Gallwch chi weld y capeli i gyd heddiw trwy ddilyn llwybr ar ddwy ochr yr afon Chubut. Mae tudalen ddiddorol ar weplyfr o’r enw Capeli Cymraeg y Wladfa fydd yn eich arwain ar hyd llwybr y capeli. https://www.facebook.com/AndesCeltig/photos/a.267731564239.143199.165471514239/267740379239/?type=1. Hefyd, gwyliwch hanes Rhys a Gwen yn y ffilm Patagonia wrth iddyn nhw ddilyn llwybr capeli Cymraeg Y Wladfa.
Yr Eisteddfod
Roedd yr ymfudwyr cyntaf yn ymwybodol iawn o draddodiadau eisteddfodol Cymru. Doedd hi ddim yn syndod felly iddyn nhw benderfynu dathlu’r Eisteddfod yn gynnar iawn yn hanes Y Wladfa. Digwyddodd yr Eisteddfod gyntaf yn Chubut rhwng 1865 ac 1875. Mae’r traddodiad eisteddfodol yn parhau hyd heddiw, ond mwy am hynny yn nes ymlaen yn y gyfres. Beth am ddod yn ffrindiau gydag Eisteddfod Trevelin ar weplyfr? https://www.facebook.com/photo.php?fbid=380227178779911&set=a.380225858780043.1073741826.174948579307773
Addysg
Ysgolion cynnar y Wladfa
Roedd arweinwyr y prosiect yn credu’n gryf mewn sefydlu ysgolion Cymraeg yn Y Wladfa er mwyn cadw’r iaith yn fyw am genedlaethau i ddod. Ysgol Rawson oedd yr ysgol gyntaf. Roedd yr ysgol mewn adeilad pren. Yr unig werslyfr ar y dechrau oedd y Beibl Cymraeg.
Richard (Berwyn) Jones oedd pennaeth cyntaf yr ysgol. Gwelodd e fod angen deunyddiau darllen gwell ac ysgrifennodd e werslyfr yn arbennig ar gyfer plant Y Wladfa. Yn y llyfr mae geirfa, gwersi, penillion, diarhebion, storïau a rhestr o enwau Cymraeg i blant.
Wel wel… Roedd Richard Berwyn Jones yn mynnu bod plant yr ysgol yn brawddegu‘n gywir ac yn safonol. Roedd rhaid iddyn nhw ddefnyddio geiriau Cymraeg yn unig fel “Bonwr” yn hytrach na “Mr”!
Y Wasg
Roedd cyhoeddi papurau newydd yn hollbwysig er mwyn i’r Cymry fedru darllen newyddion yn eu hiaith eu hunain ac er mwyn cadw cymunedau Cymraeg Y Wladfa mewn cysylltiad â’i gilydd. Fis Ionawr 1865, cyhoeddwyd papur newydd cyntaf y Wladfa sef Y Brut. Dechreuwyd papur arall Ein Breiniad yn 1878.
Y cyhoeddiad mwyaf llwyddiannus beth bynnag oedd Y Dravod, a ddechreuwyd yn 1891.
WEL WEL…. parhaodd Y Dravod mewn cylchrediad tan 1961!
Os hoffech chi ddarllen mwy am hanes y wasg yn Y Wladfa, ewch i: https://docplayer.net/56643841-Welsh-print-culture-in-y-wladfa-the-role-of-ethnic-newspapers-in-welsh-patagonia.html
Cymraeg- Iaith Swyddogol
Am gyfnod hir, Cymraeg oedd iaith swyddogol Y Wladfa – iaith addysg, y gyfraith, crefydd, y wasg a digwyddiadau cymdeithasol. Cafodd yr iaith ei defnyddio mewn llywodraeth ac ysgrifennwyd cofnodion cyfarfodydd yn Gymraeg yn unig. Yn wahanol i’r sefyllfa yng Nghymru, roedd rhyddid i’r iaith Gymraeg ehangu a dylanwadu yn Y Wladfa. Er enghraifft, datblygwyd y system newydd o gyfrif er mwyn hwyluso dysgu mathemateg yn Gymraeg i blant yn Y Wladfa.
Wrth i ymfudwyr o rannau eraill o’r wlad a gwledydd gwahanol ymsefydlu yn Y Wladfa, gwanychodd yr iaith. Yn wir, ar ddechrau’r 20fed ganrif, Sbaeneg oedd unig iaith swyddogol Patagonia. Iaith y cartref a’r capel yn unig oedd Cymraeg.
Erbyn heddiw wrth gwrs, mae’r llanw wedi troi ychydig ac mae Ysgolion Cynradd Cymraeg yn Y Wladfa.
Diwedd y 19eg Ganrif
Erbyn diwedd y 19eg ganrif, roedd tua 4 mil o Gymry’n byw yn Y Wladfa gan gynnwys tua mil a gyrhaeddodd rhwng 1886 a 1901. Cyrhaeddodd y grŵp olaf o ymfudwyr ychydig cyn dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf. Ar ôl 1914, o’r Eidal a gwledydd eraill yn ne Ewrop daeth y rhan fwyaf o’r ymfudwyr. Yn 1915, roedd tua 20,000 o bobl yn byw yn Nyffryn Camwy gyda hanner ohonyn nhw’n dod o wledydd heblaw am Gymru.
Oeddech chi’n gwybod…?
Yn 1875, cafodd fersiwn arbennig o Hen Wlad fy Nhadau ei ysgrifennu gan Lewis Evans, un o’r Cymry cyntaf i ymfudo i Batagonia. Y bwriad oedd defnyddio’r fersiwn yma yn lle Anthem Cymru. Roedd y fersiwn yma ar goll am tua 150 o flynyddoedd. Cafodd y fersiwn ei ddarganfod yn y Llyfrgell Genedlaethol mewn taflen o’r enw Adroddiad y Parch. D S Davies am Sefyllfa y Wladfa Gymreig.
Dyma’r geiriau:
Erbyn heddiw, mae Cymry Patagonia yn canu ‘Hen Wlad fy Nhadau’ i ddathlu digwyddiadau arbennig.
Colli cysylltiad â Cymru
Ar ôl 1914, roedd ond ychydig o gysylltiad rhwng Cymru a’r Wladfa. Newidiodd hynny ddim tan 1965 pan ddechreuodd niferoedd mawr o Gymry ymweld â’r Wladfa er mwyn dathlu canmlwyddiant y glanio.
Mae Dafydd yn gyn-Bennaeth yr Adran Gymraeg Ysgol y Llysweri Casnewydd, Ysgol y Graig ac Ysgol Bryngwyn, Llanelli, ac arbenigwr pwnc gyda’r Swyddfa Gymreig 1982-3, Llywodraeth y Cynulliad 2012-14, Cymwysterau Cymru 2015-16 a CBAC 2017-18.
Dafydd is a former Head of Welsh at Ysgol y Llysweri, Ysgol y Graig and Ysgol Bryngwyn of Llanelli, and specialist in the subject for the Welsh Office 1982-3, Assembly Government 2012-4, Qualifications Wales 2015-16 and WJEC 2017-18.
]]>Mae’r erthygl hon yn rhan o gyfres o erthyglau misol, pob un gyda thema wahanol, fydd yn addas i ddysgwyr sy’n neud cyrsiau lefel Uwch. Maen nhw wedi eu sgrifennu yn Gymraeg yn unig, ac maen nhw’n cynnwys geiriau wedi’u tanlinellu, fel y byddwch chi’n gallu hofran drostyn nhw, neu wasgu botwm y llygoden i ddatgelu ystyr y geiriau hyn yn Saesneg.
This article is a part of a monthly series of themed articles for learners at the Uwch (Higher) level. They are in Welsh only, with underlined vocabulary that you can hover over or press to reveal the English word.
Dafydd is interviewed (in English) by the website Americymru here: https://americymru.net/ceri-shaw/blog/4960/darllen-a-deall-an-interview-with-dafydd-roberts-of-parallelcymru
Ydych chi’n mynd ar wyliau i wlad dramor eleni? Os ydych chi, sut byddwch chi’n teithio? Hedfan? Llong efallai? Pa mor hir fydd y daith? Pedair neu pum awr ar y mwyaf siŵr o fod.
Sut fasech chi’n teimlo pe basai rhaid i chi dreulio dros bedair wythnos yn aros am long, wedyn, hwylio tua 8,000 o filltiroedd am dros ddau fis ar y môr cyn cyrraedd pen eich taith? Ddim yn hapus o gwbl baswn i’n meddwl.
Wel, dyna oedd hanes dros gant a hanner o Gymry yn y flwyddyn 1865.
Ddiwedd mis Mai 1865, gadawodd tua 160 o Gymry ddociau Lerpwl ar long Y Mimosa ar daith i dde America. Doedden nhw ddim yn mynd ar eu gwyliau. Eu bwriad oedd sefydlu Gwladfa (darn bach o Gymru) dramor a cheisio cadw’r hen ffordd Gymreig o fyw. Talodd y teithwyr £12.00 yr un am y siwrne (tua £1,500 yn arian heddiw), gyda phlant yn talu hanner pris.
Dyma Hanes y Daith…
Gadael Lerpwl
Cyrhaeddodd y teithwyr ddinas Lerpwl fis Ebrill 1865 yn barod i adael am Batagonia. Roedden nhw i fod i deithio ar long o’r enw Halton Castle. Yn anffodus, doedd honno ddim yn barod ac roedd rhaid i’r teithwyr aros am un arall. Y Mimosa oedd yr unig long ar gael. Llong gludo nwyddau oedd Y Mimosa. Doedd hi ddim yn addas i gludo pobl.
Ar y 24ain o Fai 1865, ar ôl gwario £2,500 i addasu’r Mimosa, cafodd y teithwyr ganiatâd i fynd ar fwrdd y llong. Am 4.00 o’r gloch ar y 28ain o Fai, pan roedd y gwynt yn ffafriol, cododd y capten yr angor a gadawodd y Mimosa y dociau.
Daeth cannoedd o bobl i ffarwelio â’r ymfudwyr gan gynnwys trefnydd y prosiect, Michael D. Jones a’i wraig Anne. Roedd baner y Ddraig Goch yn hedfan yn uchel a chanodd y dorf anthem arbennig.
Y Capten a’r Criw
Capten y llong oedd dyn ifanc 25 oed o’r enw George Pepperell. Roedd criw o 18 gyda fe gan gynnwys llawfeddyg – Thomas Greene, Gwyddel o Kildare.
Roedd y rhan fwyaf o’r criw yn Saeson o Lerpwl. Pan sylweddolodd Pepperell fod y teithwyr i gyd yn Gymry uniaith, cyflogodd e un o’r teithwyr, Richard Jones (Berwyn), fel pyrser. Gallwch chi ddarllen mwy am y dyn arbennig yma yn nes ymlaen yn y gyfres hon o erthyglau.
Y Teithwyr
Roedd y teithwyr yn dod o bob rhan o Gymru a thu hwnt. Does neb yn hollol siŵr faint o deithwyr ddechreuodd ar y daith, ond roedd tua:
- 50 o oedolion priod
- 40 o ddynion sengl neu weddw
- 17 o fenywod sengl (chwiorydd i aelodau o’r teuluoedd neu forwynion)
- Llawfeddyg (1), Stiward (1), Pyrser (1)
Roedd y gweddill (52) yn blant neu’n bobl ifanc.
Roedd bron hanner y teithwyr dod o ardaloedd diwydiannol Aberdâr, Aberpennar, Rhosllannerchrugog a Ffestiniog. Roedd y rhan fwyaf o’r dynion felly yn lowyr neu’n chwarelwyr. Roedd crydd, pregethwr, adeiladwr a theiliwr ar y llong hefyd ond dim llawer o bobl o gefndir ffermio.
Dilynwch y linc yma i weld manylion y teithwyr:
http://www.clwydfhs.org.uk/miscellanea/themimosa.htm
Taith hir ac anodd
Roedd y Cymry ar Y Mimosa am 65 diwrnod. Roedd llawer o broblemau ar fwrdd y llong:
Roedd y tywydd yn ofnadwy ar ôl gadael Afon Merswy gyda gwyntoedd cryf a thonnau anferth yn taro’r llong. Wrth lwc, roedd gweddill y daith ar draws Môr Iwerydd yn eitha tawel.
Roedd y bwyd a’r llety‘n wael. Roedd rhaid i bawb yfed sudd lemwn a leim bob dydd er mwyn osgoi scyrfi!
Roedd llawer o’r teithwyr yn sâl iawn ar y llong. Cornwydydd a chegau’n gwaedu oedd y problemau mwyaf.
Roedd rhaid i’r merched olchi ac eillio‘u gwallt er mwyn rhwystro salwch.
Doedd dim llawer o le ar y dec ac felly doedd dim cyfle i weld llawer ar y siwrne. Roedd rhaid treulio llawer o amser yng nghrombil y llong. Roedd yr arogl yn ofnadwy weithiau, yn enwedig yng ngwres yr haul pan oedd y llong yn croesi’r trofannau.
Yn drist, erbyn i’r llong cyrraedd Patagonia, roedd pump o blant ifanc wedi marw.
Hwyl ar Y Mimosa
Ond doedd y daith ddim yn gwbl ddiflas.
Cafodd y teithwyr dipyn o hwyl weithiau yn adrodd straeon a chanu.
Mae’n bosibl mai ar fwrdd y Mimosa roedd y sialens bwced iâ cyntaf! I ddathlu croesi’r cyhydedd ar 28 Mehefin, 1865, arllwysodd y criw lond bwcedi o ddŵr oer ar bennau ei gilydd a’r teithwyr!
Genedigaethau a Phriodasau
Ar yr 11eg o Fehefin, cafodd mab o’r enw John ei eni i Mary Jones, gwraig John Jones o Aberpennar.
Ar y 15fed o Fehefin, ychydig ddyddiau ar ôl marwolaeth eu mab dwy oed James, cafodd merch o’r enw Rachel ei geni i Aaron a Rachel Jenkins.
Priododd William ac Anne Lewis o Abergynolwyn ar fwrdd y Mimosa gyda’r gweinidog y Parch. Lewis Humphreys yn cynnal y gwasanaeth.
Yn yr erthygl nesaf, cewch chi ddarllen am y glanio a dyddiau cynnar Y Wladfa.
Mae Dafydd yn gyn-Bennaeth yr Adran Gymraeg Ysgol y Llysweri Casnewydd, Ysgol y Graig ac Ysgol Bryngwyn, Llanelli, ac arbenigwr pwnc gyda’r Swyddfa Gymreig 1982-3, Llywodraeth y Cynulliad 2012-14, Cymwysterau Cymru 2015-16 a CBAC 2017-18.
Dafydd is a former Head of Welsh at Ysgol y Llysweri, Ysgol y Graig and Ysgol Bryngwyn of Llanelli, and specialist in the subject for the Welsh Office 1982-3, Assembly Government 2012-4, Qualifications Wales 2015-16 and WJEC 2017-18.
]]>Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324
Level: Sylfaen / Foundation
Warning: Parameter 2 to qtranxf_postsFilter() expected to be a reference, value given in /home/parallel/public_html/wp-includes/class-wp-hook.php on line 324
Lleoliadau yn y Llyfr / Locations in the book
Mae miloedd o ddysgwyr yn mynychu cyrsiau Cymraeg i Oedolion ledled y wlad, ond nid pob un ohonom ni sy'n gwybod sut y cychwynnodd y dosbarthau, eu fformat, a'u philosophi. Yn rhyfeddol, yn Israel mae gwreiddiau'r cyrsiau, yn y dulliau wedi'u defnyddio i adfywio'r Hebraeg. Arbenigydd mewn dwyieitheg yw Lynda Pritchard Newcombe, a ysgrifennodd ei hymdriniaeth ar gyfer y radd o Feistr mewn Addysg ar y pwnc o WLPAN. Yma, mae'n esbonio rhagor...
Thousands of learners attend Welsh for Adults courses throughout the country, but not all of us know how the classes, their format and philosophy began. Surprisingly, the courses are rooted in Israel and the methods used to revitalise Hebrew. Lynda Pritchard Newcombe, an expert in bilingualism whose Masters of Education dissertation topic was WLPAN, explains more...
| Dyled Cymru i Israel Un dydd pan oedd Deborah ac Eliezer yn cerdded i lawr un o strydoedd cul Caersalem yn siarad Hebraeg stopiodd dyn nhw. Wrth dynnu ar lewys y newyddiadurwr ifanc, gofynnodd e yn Iddeweg: | Wales’ Debt to Israel One day when Deborah and Eliezer were walking down one of Jerusalem's narrow streets, talking in Hebrew, a man stopped them. Tugging at the young journalist's sleeve, he asked in Yiddish: |
| “Esgusodwch fi, syr. Beth yw’r iaith mae’r ddau ohonoch chi’n siarad?” “Hebraeg,” atebodd Eliezer. “Hebraeg! Ond dydy pobl ddim yn siarad Hebraeg. Iaith farw yw hi.” “Dych chi’n anghywir, fy nghyfaill i,” atebodd Eliezer yn frwd. “Rwy’n fyw. Mae fy ngwraig yn fyw. Rydym ni’n siarad Hebraeg. Felly, mae’r iaith Hebraeg yn fyw.” | "Excuse me, sir. That language you two talk. What is it?" "Hebrew", Eliezer replied. "Hebrew! But people don't speak Hebrew. It's a dead language!" "You are wrong, my friend," Eliezer replied with fervour. "I am alive. My wife is alive. We speak Hebrew. Therefore, Hebrew is alive." |
| Yn ôl Ethnologue, mae’r iaith Hebraeg yn cael ei siarad gan tua 4 miliwn o bobl yn Israel ac iaith bywyd cyhoeddus yw hi bellach. Mae’r ffigur hwn yn cynnwys siaradwyr iaith gyntaf yn ogystal â rhai sy wedi dysgu Hebraeg fel ail iaith i raddau gwahanol o hyfedredd. Roedd y sefyllfa yn hollol wahanol ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, pan roedd bron pawb yn derbyn bod Hebraeg wedi marw fel iaith lafar dros 1,500 o flynyddoedd yn ôl. Gweledigaeth a dyfalbarhad un dyn cychwynnodd y symudiad ac achosodd y trawsffurfiad hwn Eliezer Ben-Yehuda (1858 – 1922), Iddew Pwyleg o Lithwania a ymgartrefodd yng Nghaersalem yn 1881. | According to Ethnologue, Hebrew is spoken by about 5 million people in Israel and is now the language of public life. This figure includes native language speakers and those for whom it is a second language learned to varying degrees of proficiency. The situation was completely different at the end of the nineteenth century when it was almost universally accepted that the Hebrew tongue had died as a spoken language over 1,500 years previously. The vision and determination of one man began the movement which effected this transformation- Eliezer Ben-Yehuda (1858-1922), a Polish Jew from Lithuania who settled in Jerusalem in 1881. |
| Ym 1994 rhoddodd Chris Rees, a ddaeth yn adnabyddus fel Tad yr WLPAN, deyrnged i ddyfalbarhad Ben-Yehuda o ran creu Hebraeg cyfoes ac i’w arwyddocâd i Gymru. | In 1994 Chris Rees, who became known as Tad yr WLPAN, paid tribute to Ben-Yehuda's perseverance in creating contemporary Hebrew and his significance to Wales: |
| O edrych ar hanes yr Hebraeg yn yr ugeinfed ganrif mae dyn yn sylweddoli nad yw geiriau fel 'byw' a 'marw' i'w deall yn llythrennol pan maen nhw'n cyfeirio at ieithoedd. Metafforau ydyn nhw a metafforau digon arwynebol. Nid rhywbeth fel coeden neu aderyn yw iaith. Does dim tranc anochel yn ei haros. Nid iaith farw felly oedd yr Hebraeg oherwydd nid marw y mae ieithoedd. Camp Ben-Yehuda oedd gweld hyn. "Heddiw rydym yn siarad ieithoedd eraill," meddai. "Fory byddwn yn siarad Hebraeg." | A glance at the history of Hebrew in the twentieth century makes one realise that the words 'living' and 'dead' are not to be taken literally when referring to languages. They are metaphors and indeed quite superficial metaphors. A language is not like a tree or a bird awaiting its inevitable demise. Hebrew was therefore not a dead language, as languages do not die. Recognising this fact was Ben-Yehuda's great feat. "Today we speak other languages" he said. "Tomorrow we will speak Hebrew." |
| Ond nid dim ond gweld a wnaeth. Gweithredodd. Profwyd fod modd dod ag unrhyw iaith o'r cysgodion i ganol prif lifeiriant bywyd cyfoes a'i defnyddio'n gyfrwng popeth. Rhaid dysgu peidio â dibynnu ar ieithoedd eraill, dyna'r cyfan. Mater o benderfyniad ac ewyllys yw. Dyna arwyddocâd Ben-Yehuda i Gymru. | However, he did not stop at recognition. He took action. He showed that it is possible to rescue any language out of obscurity into the centre of the main stream of contemporary life and use it for everything. It is simply a question of learning not to depend on other languages, that's all. Willpower and resolution are all that are required. That's the significance of Ben-Yehuda for Wales. |
| Mae cysylltiad petrus rhwng adfywiad yr iaith Hebraeg a Chymru yn bodoli. Pan roedd Ben-Yehuda’n fyfyriwr yn Dűnaburg cafodd Daniel Deronda, nofel olaf George Eliot ei chyhoeddi. Mae’r nofel yn disgrifio Iddew yn ailddarganfod ei wreiddiau, ac yn dysgu iaith ei wlad; daeth y stori hon yn ysbrydoliaeth i Ben-Yehuda pan roedd e’n ifanc. Roedd Lewis Valentine wastad yn awyddus i ddangos y cysylltiad rhwng Ben-Yehuda a Chymru. Sylwodd e ym 1952: | A tentative link existed between the revival of the Hebrew language and Wales. When Ben-Yehuda was a student in Dünaburg, George Eliot's last novel, Daniel Deronda, was published. The novel describes a Jew who rediscovers his roots and learns the language of his country; the story became young Ben-Yehuda's inspiration. Lewis Valentine, always eager to show the connection between Ben-Yehuda and Wales commented in 1952: |
| "Y mae'n ddiddorol cofio mai'r llyfr hwn a ysgrifennodd George Eliot, oedd a'i gwreiddiau yn Llaneurgain, Sir Fflint, a roes nerth i Ben-Iehwda i ymlafnio ac ymlafurio i edfryd yr Hebraeg i Balestina, a llwyddo! Pwy a ddyry y Gymraeg drachefn ar dafod y plant yng Nghwm Rhondda!" | "It's interesting to note that this book written by George Eliot whose roots were in Llaneurgain, Flintshire, strengthened Ben-Yehuda to strive and toil to restore Hebrew to Palestine and succeed! Who will put Welsh back on to the children's tongues in the Rhondda Valley?" |
| Ar ôl i Ben-Yehuda a’i wraig ymsefydlu yn y wlad sydd Israel bellach cynyddodd y nifer o siaradwyr Hebraeg yn hynod o gyflym. Ar ôl iddo fe ymchwilio ynganiad Hebraeg yn y Dwyrain Canol daeth Beh-Yehuda o hyd i uchelgais ei fywyd sef adfywio Hebraeg ar lafar a chyflwyno ei defnydd i fywyd bob dydd. Nid dim ond yn ei chyd-destunau diwylliannol a chrefyddol yn unig byddai’n cael ei defnyddio o hyn ymlaen. | The increase in Hebrew speakers in what is now Israel was remarkably rapid after Ben-Yehuda and his wife settled there in 1881. After researching Hebrew pronunciation in the Middle East, Ben-Yehuda made it his life's ambition to revive spoken Hebrew and introduce its use into daily life, no longer to be used merely in its traditional cultural and religious contexts. |
| Ei gartref ei hun oedd targed cyntaf ei ymdrech. Ar ôl i enedigaeth eu plentyn cyntaf ym 1882 penderfynon nhw byddan nhw’n siarad dim ond yr iaith Hebraeg gartref. Felly daeth ei fab y plentyn cyntaf ers dros 1500 o flynyddoedd i siarad Hebraeg fel mamiaith. Er gwaethaf amheuaeth a gwatwar o sawl cwr, gwnaeth teuluoedd eraill yr un peth ac o ganlyniad rhai o’r ysgolion cynradd addysgodd trwy gyfrwng yr Hebraeg ddiwedd y 1880au. Ym 1921 cafodd Hebraeg ei chydnabod fel un o’r tair iaith swyddogol ym Mhalestina, yn ogystal â Saesneg ac Arabeg. Erbyn 1925 roedd Prifysgol Caersalem yn defnyddio Hebraeg fel cyfrwng addysgu a sefydlwyd academi i greu termau yno. Roedd Ben-Yehuda yn gweithio ar y geiriadur Hebraeg modern cyntaf ac roedd Shalom Abrahamovitch yn ysgrifennu barddoniaeth gyfoes yn yr Hebraeg. Erbyn 1950 roedd 90% o addysg Israel drwy gyfrwng yr Hebraeg, cafodd papurau dyddiol eu sefydlu yn yr Hebraeg a chafodd llawer o lyfrau modern eu cyfieithu i’r Hebraeg. | His own home was the first target in his campaign. Following the birth of their first child in 1882, they decided that the Hebrew language alone would be spoken in the home. Thus his son became the first child for over 1,500 years with Hebrew as his mother tongue. Despite scepticism and derision from many quarters, other families followed suit so that in the late 1880s some primary schools taught through the medium of Hebrew. By 1906 some secondary schools emerged. In 1921 Hebrew was recognised as one of three official languages in Palestine alongside English and Arabic. By 1925, Hebrew was being used as the teaching medium at the University of Jerusalem, where an academy was established to create modern terms. Ben-Yehuda was working on the first modern Hebrew dictionary and Shalom Abrahamovitch was writing contemporary poetry in Hebrew. By 1950 90% of Israel's education was in Hebrew, daily newspapers were founded in Hebrew and many modern books were translated into the Hebrew tongue. |
| Cynhaliwyd cyfrifiad ar ôl i Israel gael ei hailffurfio’n wladwriaeth ym 1948. Dangosodd fod 80% o’r boblogaeth yn gallu siarad Hebraeg ac 54% oedd yn ei defnyddio hi yn eu bywydau bob dydd. O gofio bod yn ystod y 1880au dim ond un teulu oedd yn siarad yr Hebraeg roedd hyn yn ddatblygiad syfrdanol. | A census taken just after Israel was reconstituted as a state in 1948 revealed that 80% of the population could speak Hebrew and 54% used it in everyday life. Considering that in the 1880s only one family spoke Hebrew this was astounding progress. |
| Pan ddechreuodd Ben-Yehuda hybu’r Hebraeg yn Israel yn yr 1880au roedd y dull uniongyrchol yn dechrau ennill credadwyaeth ym myd dysgu ieithoedd. Datblygodd y dull uniongyrchol fel ymateb i’r fethodoleg draddodiadol wedi’i seilio ar ramadeg a chyfieithu. Roedd hon yn parchu astudiaeth fanwl rheolau gramadegol, yn pwysleisio cyfieithu brawddegau’n gywir, ac roedd wastad yn defnyddio mamiaith y myfyriwr fel cyfrwng dysgu. Ymosododd arloeswr cynnar y dull uniongyrchol, o’r enw Viëtor, ar ddulliau traddodiadol gan nad oedden nhw’n werthfawr na boddhaol i’r rhan fwyaf o fyfyrwyr. Der Sprachunterricht muß umkehren (rhaid i ddysgu iaith newid ei methodoleg) oedd ei gri e. Roedd e’n credu y dylai dysgu ieithoedd fod yn hwyl ac y dylai ddod â synnwyr o lawenydd a chyflawniad yn ei sgil. | When Ben-Yehuda began promoting Hebrew in Israel in the 1880s the direct method was beginning to gain credibility in language teaching. Direct methodology evolved as a reaction to the traditional grammar-translation methodology which revered detailed study of grammar rules, emphasised accurate translation of sentences and always maintained the student's native language as a medium of instruction. An early direct methodology pioneer, Viëtor, attacked traditional methods as neither rewarding nor satisfying for most students. Der Sprachunterricht muß umkehren (language instruction must change its ways) was his cry. He believed language learning should be fun and bring some sense of joy and achievement with it. |
| Ymosodwyd ar y dull traddodiadol hefyd oherwydd ei fod yn gorfodi myfyrwyr i feddwl bod gair neilltuol mewn un iaith allai olygu’r un peth yn union â gair mewn iaith arall. Yn aml, does dim gair sy’n hollol gyfartal, ac mae’r dull hwn yn achosi i’r myfyriwr dybio fod geiriau yn y famiaith yn cyfateb yn uniongyrchol i eiriau yn yr ail iaith. Roedd cefnogwyr y dull uniongyrchol yn pwysleisio’r canlynol: ynganiad cywir, blaenoriaeth yr iaith lafar, dysgu gramadeg yn anwythol, osgoi cyfieithu lle byddai’n bosibl, a defnyddio’r iaith darged yn y sefyllfa ddysgu. Rydych chi’n gallu dod o hyd i fwy o fanylion ynglŷn â’r dull uniongyrchol yn Krashen, Pennod 5 (1982); Richardson, Penodau 2 a 3 (1983), a Richards a Rodgers, Pennod 1 (1986). | The traditional method also came under attack for constraining students to think in terms of a word in one language meaning the same as a word in another language. Frequently there is not an exact equivalent and this method leads the student to the implicit assumption that words in the mother tongue have an exact equivalent in the second language. The direct methodologists emphasised correct pronunciation, the primacy of the spoken word, the learning of grammar inductively, avoidance of translation where possible and use of the target language in the learning situation. More details of the history and development of the direct method are found in Krashen, Chapter 5 (1982); Richardson, Chapters 2 & 3 (1983), and Richards and Rodgers, Chapter 1 (1986). |
| ULPANIM yn Israel Ar ôl i 1948 aeth dros un filiwn o Iddewon yn ôl i famwlad eu hynafiaid o lawer o wledydd gwahanol ac ro’n nhw’n siarad llawer o ieithoedd gwahanol. Weithiau, roedd rhaid i fyfyrwyr dderbyn cymorth arbenigol i ddefnyddio’r iaith yn y gweithle ac roedd rhaid darparu cyrsiau neilltuol i gyflawni anghenion mewnfudwyr sy’n anllythrennog, neu sy wedi derbyn dim ond yr addysg fwyaf sylfaenol lle roedden nhw’n siarad llawer o ieithoedd. Er mwyn sgwrsio a masnachu roedd rhaid iddyn nhw ddatblygu lingua franca a’r iaith Hebraeg wedi’i dysgu’n ddwys drwy’r dull ULPAN oedd y ffordd ddelfrydol o ddatrys y broblem. Ym 1949 cafodd y cwrs ULPAN cyntaf ei sefydlu yng Nghaersalem. Gair Aramaeg yw Ulpana. Mae’n gallu golygu ‘dysgu,’ ‘hyfforddi,’ neu ‘stiwdio’. Cafodd y gair ei newid i ULPAN fel y byddai’n swnio’n fwy tebyg i air Hebraeg. Lledodd y system ULPAN, wedi’i datblygu o’r dulliau dysgu roedd Ben-Yehuda wedi’u defnyddio yn y 1880au, ledled y wlad yn rhan o gynllun dychweliad yr Iddewon i’w mamwlad. Mae’r dull yn uniongyrchol, sef dysgu’r Hebraeg drwy’r Hebraeg, gyda dim ond ychydig bach o esbonio o ran gramadeg. O bryd i’w gilydd, byddai ambell air newydd yn cael ei gyfieithu i Saesneg neu i iaith arall y mae’r athro a’r disgyblion yn gyfarwydd â hi. Maen nhw’n gwneud defnydd helaeth o ymarferion, gemau, a dramâu. | ULPANIM in Israel After 1948 over one million Jews returned to their ancestral homeland from many different lands, speaking numerous languages. Sometimes, it was necessary for the immigrants to receive specialist support in using the language in the workplace, and special courses had to be provided to answer the needs of those who were illiterate, or who had received no more than the most basic instruction where they were speaking many languages. In order to converse and conduct business a lingua franca was required and the Hebrew language taught intensively through the ULPAN method proved the ideal solution. In 1949 the first ULPAN course was established in Jerusalem. Ulpana is an Aramaic word which could be translated teaching, training or studio. The word was changed to ULPAN to make it sound more Hebrew. The ULPAN system, developed from the teaching methods Ben-Yehuda used in the 1880s, spread throughout the land as part of the repatriation scheme for the Jews. The method used is direct, Hebrew through Hebrew, with very little grammatical explanation. Occasionally isolated new words are translated into English or another language known to both teacher and pupils. Extensive use is made of drills, games and dramas. |
| Wrth i’r nifer o gyrsiau ULPAN gynyddu, cafodd adnoddau eu paratoi ar gyfer dysgwyr, sef nofelau wedi’u symleiddio, yn ogystal â chylchgronau wedi’u hysgrifennu’n syml, ynglŷn â phapur newydd dyddiol arbennig ar gyfer dysgwyr a rhaglenni radio. Er bod nifer o ULPANIM yn digwydd, byddai rhaglen nodweddiadol yn dysgu 1140 o eiriau dros 3 i 5 mis. Roedd myfyrwyr yn dysgu geirfa bob dydd am bynciau fel siopa a chludiant, a thermau gwleidyddol er mwyn gallu darllen papurau newydd, a gwrando ar ddarllediadau radio, mewn Hebraeg syml. | As ULPAN schemes increased, resources were prepared specifically for learners: simplified novels as well as simply written magazines together with a special daily newspaper for learners and radio programmes. Whilst several ULPANIM were in operation a typical programme taught 1140 words over 3 to 5 months. Students learned words for everyday talk in domains such as shopping and transportation, and political terms for reading newspapers in easy Hebrew and listening to easy Hebrew radio broadcasts. |
| Roedd y cwrs yn disgwyl y byddai’r myfyrwyr yn defnyddio’r iaith darged i gyfathrebu cyn gynted â phosibl. Yn y cyfnodau cynnar o ddysgu, roedd y cwrs yn pwysleisio cyfathrebu yn hytrach na chywirdeb. Byddai’r dysgwyr yn perfformio caneuon a sioeau ar adegau, a bydden nhw’n mynd ar deithiau i leoedd diddorol, i wneud cysylltiadau rhwng profiad y myfyriwr unigol ac ideoleg a hunaniaeth trigolion Israel. | Students were expected to use the target language to communicate as soon as possible. In the early stages of learning communication was stressed rather than accuracy. Songs and shows by learners were performed occasionally and trips arranged to places of interest, to forge links between the individual student's experience and Israeli ideology and identity. |
Roedd y cwrs yn disgwyl y byddai’r myfyrwyr yn defnyddio’r iaith darged i gyfathrebu cyn gynted â phosibl. Yn y cyfnodau cynnar o ddysgu, roedd y cwrs yn pwysleisio cyfathrebu yn hytrach na chywirdeb.
| Roedd cyrsiau ULPAN yn amrywio o ran pa mor hir a dwys oedden nhw, ond roedd y rhai cyntaf yn parhau am 6 mis, a chawson nhw eu cynnal am 6 awr y dydd. Rhai eraill wedi’u trefnu ar y kibbutz fyddai’n parhau am hanner diwrnod gwaith, tra byddai’r cyfranogion yn gweithio ar y tir am hanner arall y dydd. Roedd pob cwrs yn pwysleisio cyfathrebu ar lafar ,ac roedd dynwared yn chwarae rhan bwysig yn y gwersi, yn enwedig yn y cyfnodau cynnar. Serch hynny roedd y tiwtor yn eitha rhydd i ddefnyddio dulliau gwahanol yn yr ystafell ddosbarth, a chafodd e’i anogi i ddyfeisio gemau, chwarae rôl, a sgyrsiau. Y syniad y tu ôl i’r system yw hyn: cysylltiad cyson â’r iaith dros gyfnod byr yw’r ffordd orau i ddysgwr feistroli iaith, yn hytrach na chysylltiad gwan dros gyfnod hir. | ULPAN courses varied in duration and intensity but the first ones lasted 6 months and were held for 6 hours a day. Others held at the kibbutz would be held for half a working day while the other half would be used for working on the land. All stressed oral communication, mimicry playing a large part in the lessons, particularly in the early stages. Nevertheless the tutor was allowed a good deal of freedom in the classroom as regards methods used and encouraged to make use of games, role play and dialogues. The philosophy behind the system is that frequent contact with the language over a short period is the best way for a learner to master a language, rather than weak contact over a long period. |
| Mae gan ULPAN strwythur syml. Er bod dosbarthiadau’n cael eu dewis weithiau yn ôl gallu’r myfyrwyr, allwn ni ddim cymharu gwahaniaethau rhwng y dosbarthiadau ULPAN â’r rhai mewn ysgol draddodiadol. Tîm o athrawon a chyfarwyddwr sy’n dysgu’r dosbarthiadau, ac nad ydyn nhw’n arbenigo mewn unrhyw bwnc, felly mae’n bosibl cyfnewid pob un gyda’i gilydd. Does braidd dim gwasanaethau ategol, a does dim labordai arbenigol. | The ULPAN has a simple structure. Though classes are sometimes divided according to students’ abilities, differences between the classes could not be compared with a traditional school. Classes are taught by a team of teachers and a director, who have no specialization of their own and are interchangeable. Hardly any ancillary services exist and there are no specialised laboratories. |
| Weithiau, rhaid i fyfyrwyr dderbyn cymorth arbenigol i ddefnyddio’r iaith yn y gweithle a rhaid darparu cyrsiau neilltuol i gyflawni anghenion mewnfudwyr sy’n anllythrennog, neu sy wedi derbyn dim ond addysg sylfaenol iawn. | Sometimes students need specialised help to use the language in the workplace and special courses are also required to meet the needs of immigrants who are illiterate or received only the most basic education. |
| Llawer mwy nag ysgol iaith yw ULPAN. Ymddangosodd slogan yn y dyddiau cynnar, “Nid Berlitz yw ULPAN”, hynny yw, nid dim ond ysgol iaith ydy ynddo’i hun. Mae cysylltiad annatod rhwng bod yn rhugl yn yr iaith ac ailgartrefu’r genedl Iddewig ym Mhalestina, a dadeni gwleidyddol Israel. | ULPAN is far more than a language school. A slogan emerged in the early days, “ULPAN is not Berlitz”, i.e. not just a language school per se. Fluency in the language is inextricably entwined with the resettlement of the Jewish people in Palestine and the political rebirth of Israel. |
| Yn ystod ymweliad diweddar i Israel, roedd ein tywysydd, Olga Smoldyreva, yn sôn am fynychu cwrs ULPAN, ac yn esbonio dydy’r fethodoleg ULPAN ddim wedi newid lawer ers y dyddiau cynnar. Yn anaml mae technoleg fodern yn cael ei defnyddio, ac mae’n well gan y tiwtoriaid ddefnyddio’r dull ‘sialc a siarad’. Gan fod Hebraeg drwy Hebraeg yn cael ei phwysleisio mae’r myfyrwyr yn gwneud cynnydd yn eithaf cyflym. Fodd bynnag, roedd Olga yn pwysleisio bod rhaid i’r myfyrwyr ddefnyddio’r iaith tu allan i’r dosbarth cyn gynted ag y bydd yn bosibl wrth ddysgu i adeiladu hyder ac i ddod yn rhugl. | On a recent visit to Israel our tour guide Olga Smoldyreva spoke of her attendance on an ULPAN course and explained that ULPAN methodology has changed little since the early days. Rarely is modern technology used, with ‘chalk and talk’ still the preferred method and the emphasis on Hebrew through Hebrew means that progress is made quite quickly. Olga stressed however that students need to use the language outside class as early as possible when learning to build confidence and gain fluency. |
| I’r rhai sy eisiau darllen mwy am yr ULPAN Hebraeg yn fwy manwl, byddai llyfr gan Theodore Schuchat yn ddewis da. Mae Schuchat yn rhoi braslun o’r fethodoleg ULPAN, gan bwysleisio ei dull dwys o ddysgu. Dyna’r nodwedd fwyaf arbennig am yr WLPAN. Mae e’n adrodd stori ddifyr am ei brofiad fel dysgwr Hebraeg ar gwrs ULPAN yn Israel ar ôl iddo fe ymddeol. Mae e’n disgrifio’r math o ULPANIM sydd ar gael, yn cynnwys ULPANIM Hebraeg byd-eang, ac mae’n rhoi rhestr o Brifysgolion Alltud sy’n dysgu Hebraeg modern. | For those who would like to read about the Hebrew ULPAN in more detail, Theodore Schuchat would be a good choice. Schuchat outlines the ULPAN methodology, stressing that the most distinctive feature is its intensive approach to learning. He provides an entertaining account of his experiences as a learner of Hebrew on ULPAN in Israel after his retirement. He describes the type of ULPANIM available, including Hebrew ULPANIM world-wide and a list of Diaspora Universities that teach modern Hebrew. |
| Mae’r llyfr hefyd yn cynnwys crynodeb o ramadeg Hebraeg, ac ychydig o eirfa sylfaenol. Mae e wedi ysgrifennu rhannau o’r llyfr mewn arddull anecdotaidd. Serch hynny, mae e wedi gwneud llawer iawn o ymchwil. Mae’r llyfr yn darparu gwybodaeth fanwl am ddylanwad Ben-Yehuda ar yr iaith Hebraeg; am fanylion ULPAN a damcaniaethau dysgu ail iaith; ac am fanylion ynghylch ULPANIM mewn ieithoedd heblaw Hebraeg dros y byd. Er bod llawer o raglenni dwys yn bodoli dim ond cyrsiau Cymraeg a Basg sy’n dwyn yr enw ULPANIM, a dweud y gwir. Mae’r tudalennau 386 – 389 yn disgrifio dylanwad ULPAN Hebraeg ar Gymru, ac yn cyfeirio at ymweliad yr awdur ag WLPANAU Cymraeg yng Nghaerdydd a Llanbedr Pont Steffan, ac at ei gysylltiad â Chris Rees | The book also includes a summary of Hebrew grammar and some basic vocabulary. Whilst sections of the book are written in an anecdotal style it is nevertheless very well-researched. It provides detailed accounts of Ben-Yehuda's influence on the Hebrew language; the origins of ULPAN and theories of second language learning. and details of ULPANIM in languages other than Hebrew around the world. Whilst many intensive programmes exist it appears that only Basque and Welsh courses are actually referred to as ULPANIM. Pages 386-389 describe the influence of the Hebrew ULPAN on Wales and refer to the author's visit to Welsh WLPANs in Cardiff and Lampeter and his contact with Chris Rees. |
| Yr WLPAN Cymraeg Prin oedd nifer yr oedolion yn dysgu’r Gymraeg yn ffurfiol fel ail iaith tan hanner olaf yr ugeinfed ganrif. Yn aml y rhai gyda thueddiad at faterion academaidd neu lenyddol oedd yn gwneud hyn – er enghraifft, yr awduron William Barnes, Gerald Manley Hopkins a J.R.R. Tolkien, a’r gwleidydd, Enoch Powell – ac yn gyffredinol roedden nhw’n ymddiddori mwy mewn darllen yr iaith nag yn ei siarad hi. | The Welsh WLPAN Hardly any adults learned Welsh as a second language formally until the latter half of the twentieth century. Those who did so were often of an academic or literary bent – such as the writers William Barnes, Gerald Manley Hopkins and J.R.R. Tolkien and the politician, Enoch Powell – who were generally more interested in reading than speaking the language. |
| Daeth Phyllis Kinney, gwraig i Meredydd Evans (Merêd) y cerddor eiconig oedd yn frwdfrydig dros yr iaith Gymraeg, i Gymru o’r UD yn y 1940au. Pan gyrhaeddodd hi, anaml oedd dosbarthiadau Cymraeg i oedolion. Roedd llawer o bobl yn credu bod yr iaith mor anodd dylai pobl ei dysgu’n blentyn neu beidio â’i dysgu o gwbl. Erbyn iddi hi ddychwelyd yn y 1960au, roedd llawer o ddosbarthiadau Cymraeg i oedolion wedi’u sefydlu, ac roedd y nifer ohonyn nhw ar gynnydd. Mae Phyllis yn sôn am newid sylweddol ar ôl mynychu cwrs dwys dros bythefnos ym 1992: | When Phyllis Kinney, wife of the iconic musician and language enthusiast Meredydd Evans (Merêd) arrived in Wales from the USA in the 1940s, classes for adult Welsh learners were very thin on the ground and it was widely held that Welsh was such a difficult language it had to be learnt in childhood or not at all. By the time she returned in the 1960s, many Welsh classes for adults had been set up and were on the increase. Phyllis speaks of a dramatic change after attending a two-week intensive course in 1992: |
| "Mae’n hollol gywir i mi ddweud: Es i mewn yn siaradwr Saesneg, a des i allan bythefnos yn ddiweddarach yn siarad Cymraeg. Ddim yn berffaith, petrus, a llawn camgymeriadau – ond Cymraeg." Ar ôl hyn cyflawnodd hi yrfa nodedig mewn darlledu drwy gyfrwng y Gymraeg. | "It is perfectly true to say that I went in an English speaker and came out two weeks later speaking Welsh. Imperfect, halting and full of mistakes – but Welsh." A distinguished career in broadcasting through the medium of Welsh followed. |
| Yn draddodiadol, pan fyddai oedolion a phlant yn astudio Cymraeg fel ail iaith, bydden nhw’n dysgu iaith eithaf llenyddol. Doedd hon ddim yn debyg iawn i’r Gymraeg y byddai dysgwyr yn eu clywed ar lafar yn y gymuned. Dyna oedd y sefyllfa nes i Gymraeg Byw gael ei gyflwyno yn y 1960au. Doedd arholiadau cyhoeddus ddim wedi pwysleisio sgiliau llafar, ac yn aml byddai oedolion wedi ennill cymwysterau yn yr iaith ond ddim yn gallu siarad. Mae Cymraeg Byw yn ceisio diffinio’r prif nodweddion ar Gymraeg lafar safonol, hynny yw, ffurf yr iaith sy’n rhywle rhwng Cymraeg lenyddol draddodiadol ar y naill law, a’r tafodieithoedd rhanbarthol lleol ar y llaw arall. | Traditionally Welsh as a second language taught to adults and children was of a literary nature, bearing little resemblance to the Welsh learners would hear spoken in the community, until the introduction of Cymraeg Byw in the 1960s. Public examinations had laid little emphasis on oral skills and it was common for adults to have gained qualifications in the language and yet be unable to speak it. Cymraeg Byw is an attempt to define the main features of standard spoken Welsh i.e. the form of the language which lies somewhere between conservative literary Welsh on the one hand and the local regional dialects on the other. |
| Felly pan gafodd ULPAN ei gyflwyno i Gymru yn y 1970au roedd e’n dilyn degawd o newid chwyldroadol yn y ffordd roedd Cymraeg yn cael ei dysgu i oedolion. Roedd newidiadau mewn strategaeth ddosbarth yn annog gwaith llafar yn hytrach na gwaith ysgrifenedig, gan alluogi myfyrwyr i gyfathrebu’n haws gyda siaradwyr iaith gyntaf. Roedd y galw am ddosbarthiadau Cymraeg i oedolion yn parhau drwy’r 1970au. Ond roedd rhai myfyrwyr a thiwtoriaid yn anfodlon, ac yn gofyn cymaint oedd yn cael ei gyflawni mewn gwirionedd – oedd siaradwyr newydd yn cael eu cynhyrchu neu oedden nhw’n datblygu dim ond diddordeb adfywiol yn yr iaith, ac ewyllys da tuag ati hi? Roedd pobl oedd yn awyddus i ddod yn rhugl yn teimlo eu bod nhw’n datblygu’n araf ac yn dysgu gyda phobl oedd eisiau dim ond crap ar yr iaith. Roedd Neil Caldwell yn cwyno ym 1992 fod y cyrsiau roedd e’n eu mynychu bob wythnos yn darparu dim ond ar gyfer y rhai ‘â pheth diddordeb’. Daeth e’n rhugl ar ôl iddo fynychu cwrs dwys, ac mae e’n priodoli ei lwyddiant i’r ffaith bod y cwrs yn pwysleisio defnyddio’r iaith lafar. Penderfynodd Prifysgol Cymru archwilio i gyrsiau Cymraeg i oedolion ym 1974 a chyflogon nhw Chris Rees fel swyddog ymchwil a datblygu. | Thus when ULPAN was introduced into Wales in the 1970s it followed a decade of revolutionary change in the approach to teaching adults Welsh, as changes in classroom strategy in encouraging oral rather than written work enabled learners to communicate more easily with first-language speakers. The demand for adult classes in Welsh continued through the 1970s. But some students and tutors were dissatisfied and questioned how much was actually being achieved – were new speakers being produced or was there just renewed interest and goodwill towards the language? People who were eager to become fluent felt their progress was slow and that they were learning with people who only wanted a smattering. Neil Caldwell bemoaned in 1992 that the weekly courses he attended catered only for the ‘mildly interested'. He became fluent after he attended an intensive course and attributes his success to the emphasis on the spoken language used on the course. The University of Wales decided to investigate Welsh for Adults courses in 1974 and employed Chris Rees as a research and development officer. |
| Yn y 1960au a’r 1970au cynnar, roedd cryn ddiddordeb mewn efelychu esiampl Israel o ran cyrsiau dwys. Ym 1969, ysgrifennodd Gwynfor Evans, AS cyntaf Plaid Cymru, am y gwersi gwerthfawr roedd y Cymry’n gallu eu dysgu o Israel. Ym 1972, yng Nghaerdydd, llefarodd Shoshana Eytan o Adran Addysg y Sefydliad Iddewig Rhyngwladol am ei phrofiad hi ynglŷn â’r ULPANIM Hebraeg. Roedd Mrs Eytan wedi ennill cryn brofiad fel mora (tiwtor) cyn iddi hi symud i’r DU. Felly, pan aeth Chris Rees a Gwilym Roberts i Lundain i ymweld â Mrs Eytan yn Adran Addysg y Sefydliad Iddewig Rhyngwladol, yn y dyddiau cynnar o sefydlu’r Gymraeg, roedden nhw’n disgwyl cael gwybod am ddulliau anarferol, a byddai’n esbonio llwyddiant yr ULPANIM Hebraeg. Fodd bynnag, y cyfan roedd hi’n ei dweud wrthyn nhw oedd y byddai'r tiwtoriaid yn defnyddio sialc a siarad fel arfer, ac roedd llawer iawn yn dibynnu ar frwdfrydedd a phersonoliaeth y tiwtoriaid. | In the 1960s and early 1970s there was considerable interest in emulating Israel’s example of intensive courses. Gwynfor Evans, the first Plaid Cymru MP, wrote of the valuable lessons the Welsh could learn from Israel in 1969. In 1972 Shoshana Eytan of the Education Department of the International Jewish Institute spoke in Cardiff about her experience of the Hebrew ULPANIM. Mrs Eytan had gained a great deal of experience as a mora (tutor) before moving to the UK. So, when Chris Rees and Gwilym Roberts went to London to visit Mrs Eytan at the Education Department of the International Jewish Institute, in the early days of establishing Welsh, they expected to learn of some unusual teaching methods to account for the success of the Hebrew ULPANIM. However, all she told them was that the ULPAN tutors used mainly chalk and talk and that a great deal depended on the enthusiasm and personality of the tutors. |
 Chris Rees, pedwerydd o'r chwith, mewn siwt. |  The irrepressible Gwilym Roberts. |
| Cafodd cwrs Cymraeg dwys ar gyfer athrawon ei gynnal yng Ngholeg y Bari ym 1966, ond ym 1973 y cychwynnodd y cyrsiau WLPAN ar gyfer y cyhoedd. Roedd Chris Rees a Gwilym Roberts yn rhedeg y cwrs WLPAN cyntaf yng nghanolfan yr Urdd yng Nghaerdydd. Mae’r ddau ohonyn nhw’n gymeriadau eiconig o ran hybu’r Gymraeg, ac yn arloeswyr mewn dysgu’r iaith Gymraeg. | An intensive Welsh course for teachers was held in Barry College in 1966, but it was in 1973 that the WLPAN courses for the general public began. Chris Rees and Gwilym Roberts, both iconic figures in Welsh language promotion and pioneers in Welsh language teaching, ran the first WLPAN course at the Urdd Centre in Cardiff. |
| Cafodd y cwrs ei ailenwi yn WLPAN i gydymffurfio â sillafu Cymraeg. Roedd y grŵp yn cyfarfod bum noson yr wythnos dros 10 wythnos, a chynhaliwyd penwythnos preswyl yng nghanolfan yr Urdd yn Llangrannog. Brasluniodd Chris Rees faes llafur, ac roedd grŵp brwdfrydig o diwtoriaid gwirfoddol yn dysgu’r sesiynau. Cychwynnodd un myfyriwr ar ddeg ar y cwrs 100 o oriau, a deg ohonyn nhw a gyflawnodd e. Roedd Gwilym Roberts yn un o’r tiwtoriaid, sef y dyn oedd wedi sefydlu’r cyrsiau unwaith yr wythnos yng Nghaerdydd bron yn ddeng mlynedd gynt. Disgrifiodd e’r canlyniadau fel ‘syfrdanol’ oherwydd bod y myfyrwyr wedi dysgu yn ystod deg wythnos cymaint â dysgwyr eraill wedi dysgu yn ystod dwy flynedd o wersi wythnosol. | The course was renamed WLPAN to conform to Welsh spelling. The group met five evenings a week over 10 weeks, plus a residential weekend at the Llangrannog Urdd centre. Chris Rees prepared a skeleton syllabus, while an enthusiastic group of volunteer tutors, taught the sessions. Eleven students began the 100 hour course and ten completed. Gwilym, the instigator of the once-weekly Welsh classes in Cardiff nearly ten years previously, was one of the tutors. He described the results as “staggering” as students learnt as much in ten weeks as people would normally learn in two years of weekly lessons. |
| Roedd dwy brif ffurf o ddarpariaeth ar gyfer dysgwyr Cymraeg o 1974: cyrsiau dwys a dosbarthiadau wythnosol, a gafodd eu cynnal fel rheol yn yr hwyr. Erbyn 1982, roedd 43 o gyrsiau WLPAN yng Nghymru. Roedd y cyrsiau’n amrywio o ran pa mor ddwys oedden nhw: roedd cyrsiau’n cael eu cynnal naill ai yn y dydd neu yn yr hwyr, dair gwaith yr wythnos o leiaf, ac weithiau bedair gwaith neu bump, dros 100 o oriau o leiaf. Roedd y cynnydd mewn addysg cyfrwng Cymraeg i blant ifainc yn yr un cyfnod wedi ysbrydoli llawer o oedolion i ddysgu’r Gymraeg. Yn aml, roedd y myfyrwyr oedd yn mynychu WLPANIM yn rhieni i blant oedd yn mynd i feithrinfeydd cyfrwng Cymraeg. Wrth i’r ddarpariaeth ddwys dyfu, tyfodd hefyd gyrsiau uwch i ddilyn yr WLPANIM, yn ddwys ac yn wythnosol. Dros yr un cyfnod, dechreuodd cyrsiau preswyl dros y penwythnos ac weithiau am wythnos gyfan. | From 1974 adult provision for Welsh learners took two main forms: intensive courses and classes attended weekly, initially mainly in the evenings. By 1982 there were 43 WLPAN courses in Wales. Courses varied in intensity: classes were held at least three and, in some cases, four or five times per week in the day or evening, for at least 100 hours. The expansion of Welsh-medium education for young children during the same period inspired many adults to learn Welsh and often students attending WLPANIM were parents of young children attending Welsh-medium nursery schools. As the intensive provision grew so did more advanced courses to follow the WLPANIM, both intensive and weekly. Over the same period, weekend and week-long residential courses also took off. |
| Yn haf 1980, denodd cwrs WLPAN preswyl dros wyth wythnos yn Llanbedr Pont Steffan, Gorllewin Cymru, tua 40 o fyfyrwyr. Pan fyddai myfyrwyr yn cael eu cyflwyno â 3,000 i 3,500 o eitemau o eirfa weithredol, fe fyddan nhw’n gallu cynnal sgwrs am weithgareddau pob dydd ar ddiwedd cwrs 400 o oriau. Mae digwyddiadau cymdeithasol rheolaidd yn cryfhau’r iaith wedi’i chyflwyno yn yr ystafell ddosbarth; roedd siaradwyr iaith gyntaf yn cael eu gwahodd i siarad â myfyrwyr mewn dosbarthiadau neu dros y penwythnos; ac roedd y tiwtoriaid yn disgwyl i’r myfyrwyr ymarfer yn y gymuned leol. Cafodd y cwrs ei lysenwi’n ‘Cymraeg â dagrau’ oherwydd yr ymdrech roedd rhaid i’r myfyrwyr eu gwneud; cafodd un o’r cyfranogion ar y cwrs yn 2001 ei chlywed yn sylwi bod ei hymennydd yn brifo oherwydd pa mor ddwys oedd e. | In summer 1980, an eight-week residential WLPAN course at Lampeter, west Wales, attracted approximately 40 students. Students, presented with 3,000 to 3,500 items of active vocabulary are able to hold a conversation about everyday activities at the end of the 400 hour course. Regular social events reinforce the language presented in the classroom; native speakers are invited to speak to students in class on weekends; and students are expected to practise in the local community. The course was nicknamed ‘Welsh with tears’ because of the effort students need to expend; one of the participants on the 2001 course was heard to comment that her brain was hurting because of the intensity. |
| Fel yn yr ULPAN Hebraeg, cyfathrebu ar lafar sy’n cael ei bwysleisio, a’r dull uniongyrchol sy’n ennill. Cymraeg drwy gyfrwng Cymraeg. Ar gyfnod cynnar, fel rheol ar ôl tua 15 o oriau o ddysgu, mae’r myfyrwyr yn cael eu hannog yn gryf i beidio â defnyddio Saesneg, ac mae disgwyl i’r myfyrwyr ddefnyddio’r Gymraeg hyd yn oed am eu hamser brêc. Disgrifiodd Chris Rees y fethodoleg WLPAN fel eclectig: mae iaith yn cael ei dysgu mewn llawer o ffyrdd, ac mae tiwtoriaid yn benthyca gan amryw ddulliau fel suggestopedia, ymateb corfforol llwyr, a’r dull cyfathrebu. (Gweler: Newcombe, 2002b, Pennod 3 am fwy o fanylion ynghylch dulliau dysgu iaith.) | As in the Hebrew ULPAN oral communication is emphasised and the direct method prevails, Welsh through the medium of Welsh. At an early stage, usually after about 15 hours tuition, use of English is strongly discouraged and students are even expected to use Welsh in break times. Chris Rees described the WLPAN methodology as eclectic: language is taught in a variety of ways and tutors borrow from a variety of methods such as suggestopedia, total physical response and the communicative approach. (See Newcombe, 2002b, Chapter 3 for more details about language learning methodologies.) |
| Roedd darpariaeth yn dal i gynyddu yn ystod y 1980au a’r 1990au. Fe fyddai raid yn gyffredinol i’r myfyriwr llwyddiannus brofi cwrs dwys neu ryw elfen o drochi yn yr iaith. Gweler, er enghraifft, John Gillibrand 1992, Neil Caldwell, 1992. Daeth Janet Ryder yn dra rhugl ar ôl dysgu Cymraeg ar gwrs WLPAN, ac efallai mai’r sgìl hwn a gyfrannai pan gafodd hi ei hetholi fel maer Rhuthun ym 1998, ac wedyn fel aelod o Lywodraeth Cynulliad Cymru. | The 1980s and 1990s were a time of continuing expansion of provision. An intensive course or some immersion element generally figured in the successful Welsh learner’s experience. See for instance John Gillibrand 1992, Neil Caldwell, 1992. Janet Ryder attained a high degree of fluency after learning Welsh on an WLPAN, a skill which may well have contributed to her election as mayor of Ruthin in 1998 and subsequently as a member of the Welsh Assembly Government. |
| Roedd llwyddiant y mentrau hyn mor fawr bod rhaid i ddarpariaeth ar gyfer myfyrwyr uwch gynyddu hefyd, gan greu cyfleoedd i ddysgwyr rhugl ymuno â siaradwyr iaith gyntaf ar gyrsiau uwch fel Gloywi Iaith yn ogystal â sawl cwrs llenyddiaeth a chyfieithu. Ehangodd darpariaeth Cymraeg yn y gweithle hefyd ac mae cyrsiau ar gael bellach gyda’r lefel o arddwysedd yn amrywio. | The success of these initiatives was such that provision for more advanced students also needed to expand, with opportunities for fluent learners to join native speakers on advanced courses such as Gloywi Iaith [polishing language] and various literature and translation courses. Provision for Welsh in the workplace also expanded with varying degrees of intensity available. |
| Erbyn y 1990au, roedd y rhwystrau seicolegol sy wedi bod yn digalonni oedolion rhag dysgu’r iaith yn chwalu. Nid yn unig roedd Y Gymraeg iaith y gallai oedolion ei dysgu, ond yn ogystal roedd yn bosibl y gallai llwyddiant dysgwyr aeddfed yng Nghymru ysbrydoli dysgwyr yn lleoedd eraill, yn cynnwys y rhai oedd yn dysgu Gaeleg yn yr Alban, ac yn bellach i ffwrdd, dysgwyr yn Corsica, a hyd yn oed oedolion yn dysgu Maori yn Seland Newydd. | By the 1990s, the psychological barriers which discouraged adults from learning the language were breaking down. Welsh was not only a language that could be learned in adulthood, but the success of adult learners in Wales had the potential to inspire language learners elsewhere, including Gaelic learners in Scotland, and further afield Corsican and even Maori in New Zealand. |
| Mae nifer y cofrestriadau ar gyrsiau Cymraeg i Oedolion wedi tyfu ers y mileniwm newydd. Dechreuodd cyrsiau e-ddysgu, yn ogystal â chyrsiau cyfunol, ac roedd y ddau lwybr hyn ar gael gyda lefelau gwahanol o ddwysedd. | The new millennium witnessed a steady growth in the number of enrolments on Welsh classes. E-learning and courses that blended classroom learning with e-learning became available with varying degrees of intensity. |
| Nid pob darparwr sydd yn rhoi’r enw WLPAN i’w cyrsiau dwys. Mae cyrsiau Cymraeg i Oedolion (CiO) yn cael eu dosbarthu’n Gwrs Blasu, Mynediad, Sylfaen, Canolradd, Uwch, a Hyfedredd. Mae Mynediad a Sylfaen yn cyfateb i gyrsiau WLPAN cynnar fwy neu lai, ond SuperWLPAN yw rhai ohonyn nhw ac os byddan nhw’n treulio mwy o oriau ar y gwaith, gallen nhw orymylu ar y cyrsiau Canolradd. | Not all providers call their intensive courses WLPAN. Welsh for Adults (WfA) classes are divided into Taster Course, Entry, Foundation, Intermediate, Advanced and Proficiency. Entry and Foundation are roughly equivalent to the early WLPAN courses, but with some courses being SuperWLPAN and spending more hours on the work they could overlap into Intermediate. |
| Dim ond dynwarediad egwan o’r model Hebraeg oedd yr WLPAN Cymraeg. Yn Israel, roedd yn beth arferol i fyfyrwyr ULPAN gael sawl mis i ffwrdd o’r gwaith ar draul y llywodraeth, er mwyn dysgu’r Hebraeg. Mae myfyrwyr yn treulio llawer llai o oriau’n astudio ar gwrs WLPAN Cymraeg na’r rhai yn Israel. Ar ben hynny, yng Nghymru, prin y mae myfyrwyr yn cael eu rhyddhau o’u cyfrifoldeb yn y gweithle, ac maen nhw’n aberthu eu hamser hamdden drudfawr i ddysgu’r Gymraeg. Er hynny, mae llawer o bobl sy’n siaradwyr rhugl bellach, yn olrhain eu hysbrydoliaeth nhw o ran dysgu yn ôl at fynychu cyrsiau WLPAN. Fel rheol bydd y terfynwyr yn y gystadleuaeth o’r enw Dysgwr y Flwyddyn wedi mynychu cwrs dwys rywbryd neu'i gilydd. | The Welsh WLPAN was a pale reflection of the Hebrew model. In Israel it was commonplace for ULPAN students to have several months free from work at the government’s expense to learn Hebrew. The hours spent on a Welsh WLPAN are far fewer than those in Israel and students are rarely released from work responsibilities and sacrifice precious leisure time to learn Welsh. Nevertheless, many now fluent Welsh-speakers trace their inspiration in learning back to attending WLPAN courses and the finalists in the Welsh Learner of the Year competition have usually attended an intensive course at some point. |
| Mae ymchwil ar WLPAN dros y blynyddoedd wedi dangos bod y rhan fwyaf o fyfyrwyr wedi cael budd o’r method WLPAN. Fodd bynnag, dyw WLPAN ddim yn addas i bawb, ac wrth gwrs, efallai fod y rhai anfodlon yn gadael yn gynnar, neu cyn i’r cyrsiau gael eu gwerthuso ganddyn nhw. Dyw rhai myfyrwyr ddim yn hoff iawn o ddysgu dweud ymadroddion cyn iddyn nhw eu gweld nhw, er bod llawer ohonyn nhw’n dod i arfer â hyn wrth i’r cwrs fynd ymlaen. Byddai rhai eraill yn hoffi mwy o bwyslais ar ramadeg yn hytrach nag ar sgwrsio yn gynnar yn y cwrs. Eto i gyd, byddai’n well gan fyfyrwyr eraill llai o bwyslais ar ramadeg. Mae rhai’n ystyried dyw’r fethodoleg wedi’i defnyddio ddim yn cydnabod bod myfyrwyr yn dysgu mewn ffyrdd gwahanol. Dych chi’n gallu darllen mwy am hyn yn y llyfr Welsh in a Year! gan Jen Llywelyn. Yn negawd cyntaf yr unfed ganrif ar hugain, daeth darparwyr yn fwy hyblyg, gan adael i fyfyrwyr weld y deunydd WLPAN cyn gwneud yr ymarferion. Mae hyn wedi digwydd o ganlyniad i dystiolaeth ymchwil ddiamau’n dangos bod myfyrwyr yn dysgu mewn ffyrdd gwahanol ac mae llawer ohonyn nhw yn ddysgwyr gweledol. | Research on WLPAN over the years has shown that most students have benefited from the WLPAN method. However, it does not suit everyone and of course the disaffected may have left earlier on before any course evaluation. Some students do not like learning to say phrases before they see them, although many get used to this as the course progresses. Others would like more emphasis on grammar rather than conversation early in the course. Yet others would prefer less stress on grammar. Some people consider the methodology used does not acknowledge that learners learn in different ways. You can read more about this in Jen Llywelyn’s Welsh in a Year! In the noughties, providers became more flexible about allowing students to see the WLPAN material before drilling, following overwhelming research evidence that learners learn in different ways and that many are visual learners. |
| Mae Hilda Hunter a Caroline Williams yn eu llyfr Dysgu Cymraeg/Venturing in Welsh wedi herio’r ffordd mae’r Gymraeg yn cael ei dysgu yn CiO. Maen nhw’n galw am ddosbarthiadau llai, a byddan nhw’n hoffi llawer mwy o gywiro camgymeriadau. Am ddegawdau mae ysgolheigion wedi bod yn ymryson dros y cwestiwn: beth yw’r pwysicaf, ai bod yn rhugl, neu fod yn fanwl gywir? Ar gyrsiau CiO, fydd myfyrwyr ddim yn cael eu cywiro’n uniongyrchol fel rheol, ond bydd y tiwtor yn pwysleisio’r ffurf gywir, ac yn disgwyl i’r myfyriwr ei hailadrodd. Pan oedd tiwtoriaid yn cael eu hyfforddi yn nyddiau cynnar WLPAN, byddai Chris Rees yn pwysleisio pa mor bwysig oedd peidio â gwneud i fyfyrwyr deimlo’n anesmwyth drwy eu gorgywiro nhw. Gallai hyn rwystro’r datblygiad o ruglder. Y ddadl oedd y byddai’r dysgwr brwd yn dysgu’r ffurfiau cywir maes o law. Ymhellach, gwneud camgymeriadau wrth siarad yw rhan o’r proses dysgu. Os bydd myfyrwyr eisiau cael eu cywiro bob tro y byddan nhw’n gwneud camgymeriad, dylen nhw wneud hyn yn blaen. Wedi dweud hynny, yn y cyfnodau cynnar o ddysgu, byddai sgyrsiau’n eithaf annaturiol os pe bai cywirdeb yn cael ei bwysleisio gormod. | Hilda Hunter and Caroline Williams in their book Dysgu Cymraeg/Venturing in Welsh have challenged the way WfA is taught. They call for smaller classes and would like far more error correction. The issue of fluency versus accuracy has been a bone of contention amongst scholars for decades. On WfA courses students are not usually corrected directly but the correct form is emphasised by the tutor and the student is expected to repeat it. When tutors were trained in the early days of WLPAN, Chris Rees stressed the importance of not making the learner feel uncomfortable by over-correcting. This could hinder the development of fluency. The keen learner, it was argued, would eventually learn the correct forms. Moreover, making mistakes when speaking is part of the learning process. If students wish to be corrected every time they make a mistake they should make this plain. However, in the earlier stages of learning, conversations will be rather contrived if too much emphasis is placed on accuracy. |
| Ffafriol yw’r gyfradd golli ar gyrsiau WLPAN o’i chymharu ag ystadegau ynghylch dosbarthiadau iaith yn Lloegr a Chymru. Argaeledd y cyrsiau dwys hyn yw’r brif elfen sy’n gwahaniaethu rhwng dysgu CiO ar hyn o bryd a dysgu ieithoedd estron i oedolion yng Nghymru. Datblygu’n gyson y mae’r WLPAN, a byddai’r arloeswyr cynnar yn synnu o weld y materion dysgu lliwgar, y llyfrau ymarfer, yr e-ddysgu, a’r cyrsiau cyfunol, ond mae’r egwyddor sylfaenol yn aros: cyfathrebu ar lafar a Chymraeg drwy'r Gymraeg. | The drop-out rate for WLPAN compares favourably with statistics for language classes in England and Wales. The availability of these intensive courses is the main factor that differentiates the current teaching of WfA from teaching foreign languages to adults in Wales. The WLPAN is continually evolving and the early pioneers would be stunned to see the colourful teaching material, the practise books and the introduction of e-learning and blended courses but the underlying principle remains: oral communication and Welsh through Welsh. |
Datblygu’n gyson y mae’r WLPAN, a byddai’r arloeswyr cynnar yn synnu o weld y materion dysgu lliwgar, y llyfrau ymarfer, yr e-ddysgu, a’r cyrsiau cyfunol, ond mae’r egwyddor sylfaenol yn aros: cyfathrebu ar lafar a Chymraeg drwy'r Gymraeg.
Lynda Pritchard Newcombe: Bywgraffiad / Biography
Ces i fy magu yn y Cymoedd. Ro’n i’n gwybod llawer o Gymraeg o’r teulu, yr ysgol a’r capel ond des i yn siaradwr rhugl ar ôl bod ar gwrs WLPAN a chyrsiau eraill ym Mhrifysgol Caerdydd. Dw i wedi gweithio fel tiwtor ieithoedd am dros ddeg ar hugain o flynyddoedd i’r awdurdod lleol, cwmnïau preifat, y Brifysgol Agored a Phrifysgol Caerdydd. Dw i wedi gweithio hefyd fel ymchwilydd ar ddwyieithrwydd ar ôl i mi ennill gradd M.Ed. ar ddysgu oedolion gan gynnwys traethawd ar yr WLPAN. Mae Ph.D yn ieithyddiaeth gymdeithasol gyda fi. Astudiais i beth sy’n digwydd pan mae dysgwyr yn defnyddio’r Gymraeg tu allan i’r dosbarth.
I grew up in the South Wales valleys with a knowledge of Welsh from family, school and chapel but I did not become a fluent speaker until I attended an WLPAN course and follow on courses at Cardiff University. My main work background is in teaching languages and I have over thirty years’ experience working for the local authority, private companies, the Open University and Cardiff University. I have also been involved in research on bilingualism after gaining an M.Ed. in adult education which included writing a dissertation on the WLPAN. I have a Ph.D in sociolinguistics. I researched issues that arise when learners use Welsh outside class.
Dw i wedi ysgrifennu tri llyfr am ddefnyddio’r Gymraeg yn y gymuned a wedi bod yn gydawdur ar bennodau mewn llyfrau eraill.
I have written three books on using Welsh in the community and co-authored chapters in books on language learning.
Mae'r llyfr Speak Welsh Outside Class ar gael o Y Lolfa / Speak Welsh Outside Class is available from Y Lolfa.
 |  |  |
Lynda Pritchard Newcombe: Llyfryddiaeth / Bibliography
Black, R., Gillies, W., Ó Maolalaigh, R. (Eds.) (1999) CELTIC CONNECTIONS, proceedings of the tenth international congress of celtic studies. (pp. 425 – 456) East Lothian: Tuckwell Press
Caldwell, N. (1992) In Davies, O. & Bowie, F. (1992) 'Welsh by Proxy' pp. 157 – 162
Crowe, R. (1988) Yr WLPAN yn Israel, Canolfan Ymchwil Cymraeg i Oedolion, Aberystwyth
Crowe, R. & Solomonik, A. (1988) Adfywiad yr Hebraeg. Canolfan Ymchwil Cymraeg i Oedolion, Aberystwyth
Davies, O. & Bowie, F. (Eds.), (1992). Discovering Welshness, Gomer, Llandysul
Dolève-Gandelman, T. (1989) “'Ulpan is not Berlitz;' adult education and the Ethiopian Jews in Israel”. Social Science Information,Vol. 28. No.1. pp. 121 - 143
Ellis P.B. & Mac a' Ghobhainn S. (1971) The Problem of Language Revival, Club Leabhar Ltd. Inverness
Emyr, J. (1988) Sut i Achub Iaith, Cefn, Caernarfon
Fellman, J. (1973) The Revival of a Classical Tongue, Mouton & Co. The Netherlands
Gillibrand, J. (1992) in Davies, O. & Bowie, F. (1992) ‘A Language to Live By’ pp.31 – 34
Hunter, H. & Williams, C. (2008) Dysgu Cymraeg/Venturing in Welsh, Y Lolfa, Talybont, Ceredigion
Jones, C. (ed.) (2000) Cyflwyno’r Gymraeg Llandysul: Gomer
Jones, R.O. (1999) The Welsh Language. In Black, R., Gillies, W., Ó Maolalaigh, R. (Eds.) (1999) CELTIC CONNECTIONS, proceedings of the tenth international congress of celtic studies. (pp. 425 – 456) East Lothian: Tuckwell Press
Jones R. O., NEWCOMBE L. P., Morris S. Llyfryddiaeth– Cymraeg i Oedolion 1960 - 2009 (click to download PDF)
Kinney, P. (1992) in Davies, O., & Bowie, F. (1992) ‘A Hidden Culture’ pp. 1 - 5
Krashen, S. (1982) Principles and Practice in Second Language Acquisition, Pergamon Press, New York
Loveday, L. (1982) The sociolinguistics of learning and using a non-native language. Oxford Pergamon Press
Llywelyn, J. (2004) Welsh in a Year! Y Lolfa, Talybont, Ceredigion
NEWCOMBE, L. (1995) An Evaluation of the WLPAN Method of learning Welsh at the Welsh Language Teaching Centre, University of Wales College of Cardiff, unpublished M.Ed. Thesis, Cardiff University
NEWCOMBE, L.P. (2002a) “A Tough Hill to Climb Alone” – Welsh Learners Speak Hong Kong Journal of Applied Linguistics, 7 (2), 39-56
NEWCOMBE, L.P. (2002b) The Relevance of Social Context in the Education of Adult Welsh Learners, Unpublished Ph.D thesis, Cardiff University
NEWCOMBE, L.P. (2007) Social Context and Fluency in L2 Learners – the Case of Wales, Multilingual Matters, Clevedon
NEWCOMBE, L.P. (2009) Think without Limits: You can speak Welsh, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst
NEWCOMBE, L.P. (2016) Speak Welsh outside class: You can do it! Y Lolfa, Talybont Ceredigion
Rees, C. (1994) ‘Adfer iaith i achub cenedl’, SBEC TV Wales. May 1st, 1994. p. 4
Rees, C. (1973) ‘Ysgolion Iaith i Oedolion’, Yr Athro. (24) 1973. pp. 153 -155
Rees, C. (1977) ‘Wedi'r Mudandod’, Barn, 176. pp 302 - 304
Rees, C. (2000) Datblygiad yr WLPAN pp. 27-44 In Jones, C. (ed.) (2000) Cyflwyno’r Gymraeg, Gomer, Llandysul
Richards, J. & Rodgers, T. (1986) Approaches and Methods in Language Teaching, Cambridge University Press
Richardson, G. (1983). Teaching Modern Languages, Croom Helm, London
Schuchat, T. (1990) Ulpan: How to learn Hebrew in a Hurry, Gefen, Jerusalem
Valentine, L. (1952) in Emyr, J. Nodiadau'r Golygydd, Seren Gomer, XLIV.2
WJEC (1992) Welsh for Adults. The Way Forward
Erthygl ar gael i lawrlwytho ar Apple Books, PDF & Kindle / Article available to download on Apple Books, PDF & Kindle:
A series of ten worksheets for Canolradd and Uwch learners adapted from the novels by Gareth Thomas.
Myfi, Iolo: Ail-adroddiad stori Iolo Morganwg
Diweddglo’r 18fed ganrif – Iolo yn ddyn ifanc gyda doniau aruthrol ac egni di-ben-draw sy’n feddwol ar eiriau, llawn dicter dros anghyfiawnder ac yn ymrwymedig i’r achos rhyddid oedd yn trawsnewid Ewrop. Oedd gan Iolo cymaint o agweddau: saer maen, ysgolhaig hunan-dysglyedig, bard, emynydd, gwleidydd, gwladgarwr, chwildrowr, derwydd, dyn busnes aflwyddiannus, ymgyrchydd dros hawliau dynol, caethwas cyffuriau, arloeswr a chyflawnwr y ffugiad llenyddol fwyaf hanes Ewrop. Mae’r llwyfan yn symud o’r Bontfaen i’r ystafelloedd gyfarch bonheddig Mayfair, o’r seremonïau Gorseddol ar ledrau anghysbell i’r bordellos moethus Covent Garden, o fwthyn yn Nhrefflemin i wrandawiad o flaen y Cyfrin Gyngor yn stryd Downing. Y wir stori o un o’n cymeriadau mwyaf lliwgar ein hanes – dyn sydd yn cael ei edmygu gan lawer fel arwr ond yn cael ei ddifrïo gan eraill fel twyllwr a chastiwr.
I, Iolo: A retelling of the story of Iolo Morganwg
The closing years of the 18th century – Iolo, a young man of prodigious talent and boundless energy is drunk with words, outraged by injustice and in thrall to the spirit of liberty sweeping across Europe. Iolo Morganwg had many faces: stone-mason, self-taught scholar, poet, politician, revolutionary, druid, failed businessman, drug addict, genius, and perpetrator of the greatest act of literary forgery in European history. The action moves from Cowbridge to the society drawing rooms of Mayfair, from druidic ceremonies on wild hillsides to the bordellos of Covent Garden, from a cottage in Flemingston to a hearing before the Privy Council in Downing Street. The true story of one of the most admired and reviled figures of Welsh history.
Lawrlwythwch y taflenni gwaith PDF / Download the PDF worksheets
Mae'r llyfr Myfi, Iolo (fersiwn Cymraeg) ar gael o Y Lolfa: | I, Iolo (English version) is available from Y Lolfa: |
Mwy o erthyglau gan Gareth ar parallel.cymru: / More articles by Gareth on parallel.cymru:
]]>
11th July 2018 marks the 23rd anniversary of the Srebrenica massacre, the most violent act of the Bosnian genocide in the 1990s. In October 2014, Laura Jones, a Welsh learner from Cardiff, visited the country with Welsh faith leaders to learn about the genocide. Here, she discusses the trip and what lessons we can learn from the atrocity.
| Pan oedd siawns i fi ymweld â Bosnia-Herzegovina yn 2014, cymerais i’r cyfle gyda brwdfrydedd, heb fod yn hollol ymwybodol o bwysau’r hil-laddiad a ddigwyddodd yna yng nghanol y nawdegau. Arweiniwyd y daith gan yr elusen Remembering Srebrenica gyda’r nod o ddysgu teithwyr am yr erchyllterau er mwyn iddyn nhw allu gweithredu yn y DU i atal unrhyw beth tebyg rhag digwydd eto. Roedd y garfan ar y daith yn cynnwys arweinwyr ffydd a phobl eraill sy’n gweithio mewn cymunedau crefyddol gwahanol ar draws Cymru. | When I was given a chance to visit Bosnia-Herzegovina in 2014, I took up the opportunity with enthusiasm, not fully aware of the weight of the genocide that happened there in the mid-nineties. The trip, led by the charity Remembering Srebrenica, was designed to teach delegates about the atrocities that took place so that they could take action in the UK to prevent things like this happening again. My cohort consisted of faith leaders and those active in different religious communities across Wales. |
| Byddwn i wedi bod tua 8 mlwydd oed ar uchafbwynt y trais yn Bosnia-Herzergovina ym 1995 ac felly dydw i ddim yn cofio llawer amdano o’m plentyndod. Ac mae’n ymddangos i fi fod hil-laddiad Bosnia yn rhywbeth sy wedi’i anghofio yn y DU gan mwyaf. Fydda i byth yn anghofio‘r pedwar diwrnod a dreuliais yn Bosnia ym mis Hydref 2014 ac rydyn ni’n gallu dysgu gwersi o beth ddigwyddodd yno yma yng Nghymru o hyd yn fy nhyb i. | I would have been about eight years old at the height of the violence in Bosnia-Herzegovina in 1995 and I remember little about it from my childhood. And it seems to me that more widely, in the UK at least, the Bosnian genocide is something that has largely been forgotten. The four days I spent in Bosnia in October 2014, will certainly be something I will never forget and something I think we can learn lessons from here in Wales. |
| Trwy gydol ei hanes, mae Bosnia wedi bod yn genedl aml-grefyddol ac aml-ddiwylliannol gyda phobl o gefndiroedd gwahanol yn byw gyda’i gilydd. Mae Sarajevo, ei brifddinas, yn ddinas hardd sy wedi’i llysenwi fel ‘Jerusalem Ewrop’ oherwydd ei gymunedau ffydd amrywiol ac oherwydd bod mosg, eglwys a synagog yn bodoli mor agos at ei gilydd. Roeddwn i wedi fy syfrdanu gan harddwch y wlad sy’n llawn gwyrddni, a chan y bryniau tonnog, y bensaernïaeth fanwl a’r safleodd hanesyddol. | Throughout its history, Bosnia has been a multi-religious and multicultural nation, with people of different backgrounds living together. Sarajevo, its capital, is a picturesque city nicknamed the ‘Jerusalem of Europe’ because of its diverse faith communities and because it hosts a mosque, church and synagogue within a stone’s throw of each other. I was stunned by the beauty of the country which is full of greenery, rolling hills, elaborate architecture and historic sites. |
| Ond yn y nawdegau cynnar, dioddefodd y wlad ergyd wrth i luoedd Serbaidd ymdrechu i greu Serbia Fwyaf gan geisio puro’r boblogaeth o’r rhai nad oedd yn Serbaidd gan gynnwys y boblogaeth fawr Bosniak Fwslimaidd a’r Croatiaid Catholig hefyd. Trodd cymydog yn erbyn cymydog a daeth ffrindiau’n elynion wrth i luoedd Serbaidd geisio cael gwared ar bawb nad oeddynt yn Serbaidd. Er gwaethaf ei harddwch, roedden ni’n gallu gweld arwyddion yr ymosodiadau wrth deithio o gwmpas Sarajevo – nodau sielio (neu ‘rhosynnau Sarajevo’) sy wedi’u peintio’n goch er mwyn coffáu’r ymosodiadau, a thyllau bwledi sy wedi britho blociau tŵr y ddinas. | But in the early nineties, the nation suffered a blow as Serb forces strived to create a ‘Greater Serbia’ which involved the ethnic cleansing of any non-Serbs including the large Muslim Bosniak population as well as Catholic Croats. Neighbour turned on neighbour and friends became enemies as Serbs forces tried to rid the country of any non-Serbs. Despite its beauty, the signs of the attacks could be seen as we travelled around Sarajevo – marks from shelling (or ‘Sarajevo roses’) which had been painted red so that the attacks are not forgotten, and bullet holes that speckled the city’s tower blocks. |
| Srebrenica oedd y digwyddiad mwyaf treisgar ac arswydus yn hil-laddiad Bosnia ac wrth i fi ddysgu amdano, sylweddolais i faint o waith rydyn ni angen ei wneud yn Ewrop heddiw i atal ymosodiadau fel y rhain. Datganwyd Srebrenica yn ‘parth diogel’ gan y Cenhedloedd Unedig yn ystod rhyfel Bosnia. Pan gyrhaeddodd lluoedd Serbaidd yr ardal, aeth y Bosniaks lleol i ganolfan Cenhedloedd Unedig agos i gael lloches ond cawsant eu troi i ffwrdd. | Srebrenica was the most violent and horrific incident of the Bosnian genocide, and learning about it made me realise how much work still needs to be done in Europe today to prevent such attacks. Srebrenica was declared a ‘safe zone’ by the UN during the war in Bosnia. When Serb forces arrived in the area, the local Bosniaks sought refuge at a nearby UN base but were turned away. |
| Wedyn gwahanodd y lluoedd Serbaidd y dynion a’r bechgyn o’r menywod gan ddweud y bydden nhw’n ddiogel. Ond, yn lle hynny, o fewn tri diwrnod cafodd dros 8,000 o bobl eu lladd. Doedd dim gwahaniaethau amlwg rhwng cymunedau’r ardal ar y pryd, felly lladdwyd llawer ohonynt dim ond oherwydd sŵn eu henwau. Adroddodd un o’r goroeswyr, sef Hasan Hasanovic, ei hanes torcalonnus o ddianc rhag y lluoedd, ond doedd ei dad a’i efell ddim mor ffodus gan gael eu lladd yn y broses. Wrth iddo fe siarad, roeddwn ni’n edrych ar draws mynwent goffa Srebrenica lle mae miloedd o feddfeini gwyn, plaen yn estyn dros y mynyddoedd fel arwydd amlwg o’r lladdfa a ddigwyddodd yno. | The Serb forces then separated the men and boys from the women telling them they would be kept safe, but instead, in just three days, over 8000 people were killed. There were no obvious differences between communities in the region at the time and many were killed simply because they had a Muslim-sounding name. One of the survivors, Hasan Hasanovic, recounted his harrowing story of escaping the forces, but his father and twin brother were less fortunate and were killed in the process. As he did, we looked across the Srebrenica memorial cemetery where thousands upon thousands of plain white stones stretch onto the mountains as a stark reminder of the deaths that occurred. |
| Mae Srebrenica yn ein hatgoffa bod hil-laddiad yn rhan o hanes diweddaraf Ewrop ac mae llawer o waith i’w wneud o hyd. Yn bendant, agweddau gwahaniaehol tebyg i’r rhai a gaed yn ystod rhyfel Bosnia sy’n bodoli yn y DU heddiw - mae Islamoffobia yn gwaethygu, mae agweddau gwrth-Semitig yn parhau ac mae trafodaeth negyddol ynglŷn â ffoaduriaid a mewnfudiad. Mae rhai’n credu bod hyn yn ddiniwed ond mae’r ffaith bod ymosodiadau treisgar yn erbyn Mwslimiaid a mosgiau ym Mhrydain yn cynyddu, yn dweud stori wahanol. | Srebrenica reminds us that genocide is indeed a part of Europe’s recent history and there is still much work to be done. There are certainly parallels in the UK today with discriminatory attitudes held during the Bosnian war – Islamophobia is on the rise, anti-Semitic attitudes persist and there is negative rhetoric around refugees and migration. Some may believe this is harmless, but increasing violent attacks on Muslims and mosques in Britain tell a different story. |
| Hyd yn oed yng Nhgymru, dydyn ni ddim heb feirniadaeth – dim ond flwyddyn yn ôl, teithiodd dyn o Gaerdydd, Darren Osborne, i Lundain er mwyn ymosod ar addolwyr tu allan i mosg mewn ymosodiad cerbyd wedi’i sbarduno gan, yn ôl barnwr, ei “ideoleg atgas tuag at Fwslimiaid”. | Even in Wales, we are not free from criticism - just one year ago, a man from Cardiff, Darren Osborne, travelled to London and attacked worshippers outside a mosque in a van attack driven by what a judge called his “ideology of hate towards Muslims”. |
Mae’n anodd gwybod beth yw’r datrysiadau i’r problemau hyn yn ein cymdeithas ond mae Remembering Srebrenica yn ceisio brwydro yn erbyn agweddau cas ac anoddefgar trwy atgoffa pobl am orffenol Ewrop a thrwy hyrwyddo ysbryd o gydfyw yng nghymunedau amrywiol y DU. Os hoffwch chi ddangos eich cydlyniad yn erbyn casineb ac anoddefgarwch ac os byddwch chi eisiau dysgu mwy am hil-laddiad Bosnia, mae Remembering Srebrenica Cymru yn cynnal digwyddiad coffa cenedlaethol yng Nghaerdydd ddydd Gwener 13eg o Orffenaf. Er mwyn cofrestru am y digwyddiad, ewch i: https://www.eventbrite.co.uk/e/wales-national-remembering-srebrenica-commemoration-tickets-46404100915. Bydd goroeswyr yr hil-laddiad a’r rhai sy wedi gweithio yn Bosnia, neu wedi ymweld â hi, yn rhannu eu profiadau.
It is difficult to know what the solutions are to these problems in our society but Remembering Srebrenica is trying to combat attitudes of hatred and intolerance by reminding people of Europe’s past and promoting a spirit of coexistence in the UK’s diverse communities. If you would like to show your solidarity against hatred and intolerance and learn more about the Bosnian genocide Remembering Srebrenica Wales is holding a national memorial event in Cardiff on Friday 13th July. You can register for the event here: https://www.eventbrite.co.uk/e/wales-national-remembering-srebrenica-commemoration-tickets-46404100915. Survivors of the genocide and those who have worked in or visited the region will be sharing their stories and experiences.
SrebrenicaWales RememberingSrebrenicaWales / Laurabakes
Laura Jones: Hanes y Mwslimiaid yng Nghymru / The History of Muslims in Wales
Wales is particularly blessed with saints; any part of the map of Wales will yield an abundance of place-names brimming with sanctity. And the saints have had a major literary impact as well, both in the medieval period and in more modern times, where saints’ traditions were an important influence on writers like Saunders Lewis. Here David Callander, a researcher at Cambridge University, attempts to trace one of them…
| Ar hyn o bryd, mae Prifysgol Caergrawnt a’r Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd yn Aberystwyth yn creu golygiadau newydd o fucheddau Lladin canoloesol seintiau Cymru. Mae hyn yn dilyn prosiect arall i olygu’r bucheddau Cymraeg Canol. Rwy’n gweithio ar y prosiect Lladin fel ymchwiliwr ôl-ddoethurol. | Currently, the University of Cambridge and the Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies at Aberystwyth are re-editing the medieval Latin lives of the Welsh saints, following a project to edit the Lives written in Medieval Welsh. I am a post-doctoral researcher on the Latin project. |
| Roedd bucheddau’r seintiau (mae buchedd yn air arbennig am hanes bywyd sant) yn genre hynod boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Yn aml, cawsant eu cyfansoddi er mwyn cryfhau hawliau a breintiau eglwysi penodol. | Saints’ lives were a very popular genre of literature in the Middle Ages, often being composed to support the claims of churches to particular lands or privileges. |
| Un o’r pethau gorau am weithio i brosiect Vitae Sanctorum Cambriae yw cael y cyfle i olygu bucheddau Lladin Gwenffrewi. Dyma santes sy’n croesi ffiniau, fel mae ei henw Saesneg, Winefride, yn tystio. | One of the best things about working for the Vitae Sanctorum Cambriae has been having the chance to edit the Latin lives of the border-crossing saint Winefride/Gwenffrewi. |
| Pwy oedd Gwenffrewi? | Who was Winefride? |
| Cyflwynir Gwenffrewi fel santes o’r seithfed ganrif a oedd yn byw yn ardal Treffynnon, bellach yn Sir y Fflint. Serch hynny, mae’r dystiolaeth am seintiau Cymru fel arfer yn llawer diweddarach na chyfnod eu bywydau, ac felly nid yw’r hanes a roir yn ddibynadwy. Yn wir, does dim llawer o dystiolaeth o gwbl am gwlt Gwenffrewi cyn y 12fed ganrif. | Winefride is presented as a seventh-century saint, living in what is now Flintshire in the area of Holywell. However, as with most Welsh saints, the sources for her are much later than the time when she was alive, and so are not reliable evidence for the period of her life. Indeed, there is very little evidence for the cult of Winefride before the twelfth century. |
| Yn hanner cyntaf y ganrif honno, cyfansoddwyd dwy fuchedd Ladin Gwenffrewi. Mae un ohonynt yn fer a dienw, ac yn cynnwys rhestr hirfaith o wyrthiau a gyflawnwyd o gwmpas Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon. Mae’r llall yn llawer hwy ac yn gynnyrch Robert, brior amleiriog abaty Amwythig. Cyfansoddodd ef y fuchedd rhwng 1138 a 1142. Gwenffrewi yw’r unig un o santesau Cymru sydd â dwy fuchedd ganoloesol. | In the first half of that century, two Latin lives of Winefride were composed. One is short, anonymous, and contains a long list of miracles at Winefride’s Well at Holywell. The other is far longer, and was composed by the verbose Robert, prior of Shrewsbury, between 1138 and 1142. Winefride is the only Welsh female saint to have two medieval Lives. |
| Mae’r fuchedd gan Robert Amwythig yn arbennig o ddiddorol, gan ei bod yn cynnwys disgrifiad o fel yr aeth Robert ac eraill i fedd Gwenffrewi yng Ngwytherin (bellach yn Sir Conwy) tua’r flwyddyn 1137. Wedi datgladdu eu hesgyrn, aethant yn ôl i Amwythig gyda nhw, er gwaethaf cryn wrthwynebiad gan bobl leol. Mae’r nofel A Morbid Taste for Bones gan Ellis Peters (gyda’r Brawd Cadfael yn serennu) yn addasiad modern enwog o’r digwyddiadau hyn. | Robert’s Life is especially interesting, as it contains an account of how Robert and others went to Winefride’s burial place at Gwytherin (in Conwy) in around 1137 and dug her bones up and took them back with them to Shrewsbury, despite considerable local opposition. A prominent modern adaptation of this is the Brother Cadfael novel A Morbid Taste for Bones by Ellis Peters. |
| Cyfieithwyd buchedd Robert i Gymraeg Canol a Saesneg Canol, a’i haddasu ar gyfer y gwahanol gynulleidfaoedd, erbyn y 15fed ganrif fan pellaf. Mae nifer o fanylion yn wahanol yn y ddwy fuchedd, ond maen nhw’n adrodd yr un stori yn y bôn. Mae’n debyg i’r ddwy fuchedd dynnu ar fuchedd Ladin goll sant Beuno (mae ei fuchedd Cymraeg Canol ar glawr), a oedd yn cynnwys Gwenffrewi fel cymeriad. | Robert of Shrewsbury’s Life was also translated and adapted into Medieval Welsh and Medieval English, and adapted to suit various audiences, by the fifteenth century at the latest. The Lives differ in many details but tell the same basic story, and probably both drew upon a lost Latin Life of Beuno, in which Winefride featured as a character. |
| Stori Gwenffrewi | Winefride’s Story |
| A hithau’n blentyn, mae Gwenffrewi’n cael ei dysgu gan Feuno (sant pwysig yng ngogledd Cymru), ac yn penderfynu dilyn y bywyd crefyddol. Un diwrnod, tra bo’i rhieni hi’n gwrando ar yr offeren, dyma Garadog, fab i frenin, yn dod i dŷ Gwenffrewi ac yn mynnu ei phriodi. Mae Gwenffrewi’n llwyddo i ddianc ac yn rhedeg i’r eglwys sy’n agos i’w thŷ. Ond, ar ôl sylweddoli bod Gwenffrewi wedi rhedeg i ffwrdd, mae Caradog yn rhuthro ar ei hôl ar gefn ceffyl. Wrth iddi bron â chyrraed trothwy’r eglwys, mae Caradog yn dal lan gyda hi ac yn torri ei phen. | As a child, Winefride is taught by St Beuno (a major saint in North Wales), and decides to follow the holy life. One day, while her parents are at Mass, Caradog, the son of a king, comes to Winefride’s house and demands to marry her. Winefride manages to escape and runs to the church by her house, but Caradog realises she has run away, and charges after her on horseback. Just as she is about to reach the church, Caradog cuts off her head. |
| Ar yr un pryd â hyn roedd sant Beuno yn yr eglwys yn dweud yr offeren. Daeth tu allan a thoddi Caradog yn y man a’r lle. Gan godi pen a chorff Gwenffrewi, mae’n erfyn ar i Dduw ei hatgyfodi, ac mae Duw yn cyflawni hyn. | St Beuno is saying Mass at the church at the same time. He comes outside and melts Caradog into the ground. Picking up Winefride’s body and head, he prays for God to resurrect her, which God does. |
| Wedi hyn, mae Gwenffrewi’n byw bywyd sanctaidd fel lleian. Yn y fuchedd ddienw, mae hi’n mynd i Rufain ar bererindod. Ym muchedd Robert, mae hi’n mynd ymhellach i mewn i Gymru, gan fynd heibio i Fodfari a Henllan cyn ei marw ar ôl cyfnod hwy yng Ngwytherin. Mae’r ddwy fuchedd yn cytuno iddi farw yng Ngwytherin. | After this, Winefride leads a holy life as a nun. In the anonymous Life, she goes on pilgrimage to Rome. In Robert’s Life, she heads deeper into Wales, going through Bodfari and Henllan before dying at Gwytherin, where she also dies in the anonymous Life. |
|
|
| Map o leoedd pwysig ym mucheddau Gwenffrewi. | Map of significant places in Winefride’s lives. |
| Barnais ei fod yn hen bryd imi fynd fy hunan a chymryd cipolwg ar y safleoedd a gysylltir gyda Gwenffrewi. (Yn anffodus, doedd dim modd i mi gyrraedd Rhufain, ond euthum heibio’r Rhyl ar y ffordd nôl.) | I decided it was high time for me to take a look at the sites associated with Winefride for myself. (Sadly I didn’t manage to make it to Rome, but I did pop by Rhyl on the way back). |
| Dilyn Ôl-Traed Gwenffrewi | In Winefride’s Footsteps |
| Treffynnon | Holywell |
Rhedodd o’r ddaear hoywdeg, |
|
| Cywydd dienw i ffynnon Gwenffrewi | Anonymous cywydd to Winefride’s well |
|
|
| Dyma’r brif safle yng nghwlt Gwenffrewi, yn awr ac yn yr Oesoedd Canol. Llwyddodd i oroesi’r diwygiad Protestannaidd ac yn wir ffynnu hyd y dydd heddiw. | This is the main site of devotion to Winefride, both now and in the Middle Ages. It survived the Reformation and somehow managed to thrive up to the modern day. |
| Roedd cyflenwad anferth o ddŵr yn arfer dod i mewn i’r ffynnon o ffynhonnell naturiol, ond cafodd hyn ei symud gan waith diwydiannol yn y cyfnod modern, ac mae’r dŵr bellach yn dod o ffynhonnell gyhoeddus. Lleolir y gysegr ar lethr y bryn. Ym muchedd Robert Amwythig, mae pen Gwenffrewi’n rholio lawr y bryn i mewn i’r eglwys, gan beri cryn arswyd i’r plwyfolion. | The well used to be supplied with a huge amount of water from a natural source, but this was disturbed by industrial work in modern times, and the water now comes from a public source. The shrine is situated on a slope. In Robert’s Life, Winefride’s head actually rolls down the hill into the church, to the horror of the parishoners. |
|
|
| Yn syth uwchben y ffynnon mae’r capel canoloesol a gysegrir i Wenffrewi yn goroesi. | Immediately above the well survives the medieval chapel dedicated to Winefride. |
|
|
| Capel Gwenffrewi | Winefride’s Chapel |
| Cyflawnwyd llawer o waith adeiladu ar y safle hon tua diwedd yr Oesoedd Canol gan Thomas Pennant, abad abaty Dinas Basing gerllaw (sy’n werth ei weld hefyd!). Dathlwyd hyn gan y beirdd, gan gynnwys Tudur Aled, a ganodd gywydd i Wenffrewi a’i ffynnon. | There was much work undertaken at this site at the close of the Middle Ages by Thomas Pennant, abbot of the nearby Basingwerk Abbey (also worth a visit!) This was celebrated by a number of Welsh poets of the time, including Tudur Aled, who composed a cywydd to Gwenfrewy and her well. |
| Bodfari | Bodfari |
| Dyma oedd arhosfan gyntaf Gwenffrewi ar ei thaith, yn ôl buchedd Robert. | This is Winefride’s first stop on the journey, according to Robert’s Life. |
|
|
| Mae Gwenffrewi’n cael ei chyfarwyddo gan neges o’r nefoedd i gwrdd â Sant Diheufyr ym Mhodfari. Yn fuan wedyn, mae yntau’n cael gorchymyn gan Dduw i anfon Gwenffrewi ymlaen i Henllan. Arhosiad byr oedd Bodfari, felly. | Winefride is told by a divine message to meet St Diheufyr at Bodfari. He is soon urged by a divine message to send Winefride to Henllan, so Bodfari was only a quick stop. |
| Henllan | Henllan |
| Mae eglwys Henllan yn ddiddorol am fod ei thŵr (sydd bellach, ymddengys, yn stordy i ysgubau) ar wahân i gorff yr eglwys. | The church at Henllan is interesting in that the tower (now seemingly used as an elaborate broom-cupboard) is separated from the body of the church. |
|
|
| Yn Henllan, yn ôl Robert Amwythig, mae Gwenffrewi’n cwrdd â sant Sadwrn. Mae e’n ei derbyn hi’n garedig, ac eto nid yw’n gwastraffu dim amser cyn ei hanfon ymlaen i Wytherin. | At Henllan, so Robert of Shrewsbury tells us, Winefride meets St Sadwrn, who apparently receives her in a kindly manner, although he wastes no time in sending her on to Gwytherin. |
| Gwytherin | Gwytherin |
| Yng Ngwytherin, mae Gwenffrewi’n cwrdd â sant Eleri, ac yn hwyrach ymlaen yn gofalu am gwfaint o leianod. Fan hyn mae Gwenffrewi’n marw, am yr ail dro a’r tro olaf. | At Gwytherin, Winefride meets St Eleri, and later leads a community of nuns. It is here that Winefride dies for the second and final time. |
|
|
| Cerrig arysgrifenedig yng Ngwytherin (ceir arysgrif o’r chweched ganrif ar un ohonynt!) | Inscribed Stones at Gwytherin (one contains a sixth-century inscription!) |
| Mae Robert yn cynnig rhagor o fanylion am Wytherin sy’n ymwneud â’i daith yno i gymryd esgyrn Gwenffrewi i ffwrdd. Mae’n nodi bod dwy fynwent yno: un ar gyfer y seintiau, ac un ar gyfer y rhai sy’n marw yn awr. | Robert provides more details about Gwytherin from his travels there to take Winefride’s bones away. He notes that there were two cemeteries: one for saints, and one for those who die now. |
| Cae gwag yw un o’r rhain (mynwent y seintiau) bellach, ond tybir ei bod unwaith wedi cynnwys capel Gwenffrewi (a ddymchwelwyd yn y 18fed ganrif). | One of these (the saints’ graveyard) is now an empty field, but is thought to have contained Winefride’s chapel (demolished in the eighteenth century). |
|
|
| Gwytherin, heb os, oedd y lleoliad tawelaf ar y daith. Caewyd yr eglwys yn 2005. Wedi hyn, symudwyd ei thrysorau pwysicaf i Dreffynnon. Yn ôl y nodiadau Saesneg ar bwys y drws, mae hi bellach yn stiwdio ar gyfer priodasau. Efallai y dylwn fod wedi bennu’r daith yn Amwythig, ond ni allwn wneud hynny. | Gwytherin was certainly the quietest of all the locations on the journey. The church itself closed in 2005. After this, its most important remaining artefacts were moved to Holywell. It is now a wedding studio. Perhaps I should have ended the pilgrimage by travelling to Shrewsbury but I could not bring myself to it. |
Roedd bucheddau’r seintiau (mae buchedd yn air arbennig am hanes bywyd sant) yn genre hynod boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Yn aml, cawsant eu cyfansoddi er mwyn cryfhau hawliau a breintiau eglwysi penodol.
asnc.cam.ac.uk Department_ASNC
wales.ac.uk/cy/YGanolfanGeltaidd/CyflwyniadGanolfan.aspx
Nid Iolo Morganwg a gychwynnodd yr Eisteddfod Genedlaethol- mae gan honno wreiddiau cynharach o lawer yn ymrysonau'r beirdd a drefnid mewn cestyll mawr neu neuaddau ysblennydd lle roedd y beirdd yn cystadlu i ysgrifennu cerddi canmoliaethus er clod i ba arglwydd bynnag fyddai'n darparu’r wledd a’r llety. Ond beth yw tarddiad yr Eisteddfod a pha rôl y gwnaeth Iolo ei chwarae? Yma mae Gareth Thomas, awdur y nofel ffuglen hanesyddol Myfi, Iolo, yn esbonio mwy...
Iolo Morganwg did not start the National Eisteddfod- that has much earlier origins in bardic competitions organised in great castles or halls where poets competed to write flattering verses in praise of whichever Lord was providing the feast and lodging. But what are the origins of the Eisteddfod and what role did Iolo play? Here Gareth Thomas, author of the historical fiction novel I, Iolo, explains more...
| Ni ddechreuodd Iolo Morganwg yr Eisteddfod Genedlaethol. Cafodd hwnnw wreiddiau cynharach a llawer ohonynt mewn ymryson y beirdd a drefnid mewn cestyll mawr neu neuaddau ysblennydd lle roedd y beirdd yn cystadlu i ysgrifennu barddoniaeth a cherddi sebonllyd o glod i bwy bynnag arglwydd oedd yn darparu’r wledd a’r lletygarwch. Mae’n debyg y cafodd yr Eisteddfod gyntaf ei chynnal gan yr Arglwydd Rhys yng Nghastell Aberteifi, Nadolig 1176. Prin yw cofnodion ynglyn â’r oesoedd canol ond cynhaliwyd Eisteddfod fawr yng Nghaerfyrddin ym 1450. Roedd hwn ac eraill yn annhebyg i’r Eisteddfodau modern oherwydd absenoldeb cynulleidfa gyhoeddus. Y barnwr oedd y cwsmer, sef yr arglwydd oedd yno i’w canmol gan y beirdd. | Iolo Morganwg did not start the National Eisteddfod. That has much earlier origins in bardic competitions organised in great castles or splendid halls where poets competed to write flattering verses and songs in praise of whichever Lord was providing the feast and lodging. The first major Eisteddfod is thought to have been arranged by the Lord Rhys in Cardigan Castle at Christmas 1176. Few records survive from the middle ages but we know there was also a large Eisteddfod in Carmarthen in 1450. This and others were unlike modern Eisteddfods in that there was no public audience. The judge was the client, that is, the Lord the bards were there to please. |
| Yng Nghrwys, Sir Fflint ym 1568 cynhaliwyd math newydd o Eisteddfod am bwrpas penodol. Er bu cystadlaethau a gwobrau o gadair fach arian i’r bardd buddugol a thelyn arian i’r cerddor gorau, roedd nod ychwanegol. Dan awdurdod Elizabeth I safwyd Comisiwn Brenhinol i arholi bob bardd a oedd wedi cyflwyno ei hun fel ymgeisydd. Arwyddwyd trwyddedau i’r rhai oedd wedi llwyddo i brofi eu dilysrwydd fel beirdd o safon ddigonol i weithredu fel beirdd proffesiynol. Roedd y rhai oedd yn teithio’r wlad heb drwydded dilys yn cael eu categoreiddio fel cardotiaid a gallent gael eu troi ymaith neu ar y gwaethaf, eu carcharu neu waeth. | At Caerwys, Flintshire in 1568 a new style of Eisteddfod was arranged with a very particular purpose. Although there were competitions and the award of a silver chair to the winning bard and a silver harp to the best harpist, there was an additional purpose. A Royal Commission with the authority of Elizabeth I examined all poets who presented themselves as candidates and issued licences to those who had succeeded in establishing their claim to be of a high enough standard to practise as professional bards. Those travelling the land without a valid license were classified as beggars and could be turned away or, in the worst case, imprisoned or worse. |
| Parhaodd yr Eisteddfod yn y 18fed canrif fel traddodiad lleol yn hytrach na thraddodiad ranbarthol neu genedlaethol. Cafodd yr Eisteddfod ddiwygiad poblogaidd ar ddiwedd y ganrif gyda chyfres o Eisteddfodau mawr yng Ngogledd Cymru. Noddwyd y rheini gan ddynion busnes llwyddiannus y Cymry Llundain a Chymdeithas Y Gwyneddigion. Darparwyd gwobrau, medalau a lluniaeth digon deniadol i ddenu beirdd a thelynorion o bell. Am sbel cynhaliwyd Eisteddfod y Gwyneddigion yn flynyddol gan ddechrau yng Nghorwen ym 1789, ac wedyn i Lanelwy, Llanrwst a Dinbych. Er diwedd haelioni’r Gymry Llundain, roedd dadeni wedi ei thanio ym marddoniaeth a cherddoriaeth Cymraeg. Dechreuodd llu o Eisteddfodau rhanbarthol sylweddol faint ledled Cymru, yn ddibynol ran amlaf ar nawdd ariannol y boneddigion lleol. | During the 18th century the Eisteddfod continued as a local rather than regional or national tradition. The Eisteddfod began a popular revival at the end of the century when a series of large Eisteddfods were held in north Wales. These were sponsored by successful London Welsh businessmen and their society, Y Gwyneddigion. Prizes, medals and catering were provided, attractive enough to draw bards and harpists from a wide area. For a time the Gwyneddigion Eisteddfod became an annual event starting in Corwen in 1789 and travelling to Llanelwy, Llanrwst and Denbigh. Although the London Welsh generosity eventually ran out, a renaissance had been sparked in Welsh poetry and music. A great many regional Eisteddfods of size and significance were staged throughout Wales, often relying on the financial support of the local gentry. |
| Tyfodd yr Eisteddfod a ddaeth yn wir boblogaidd, ond parhaodd yn ddim mwy na ymryson y beirdd a chystadlaethau i gerddorion. Nid tan 1819 yng Ngwesty’r Ivy Bush, Caerfyrddin, fe unodd Yr Eisteddfod â’r Orsedd a dechreuodd y draddodiad o seremonïau barddol sydd bellach yn ganolog i fywyd yr Eisteddfod Genedlaethol. | The Eisteddfod grew in popularity but remained nothing more than a bardic and musical competition. It was not until 1819 at the Ivy Bush Hotel, Carmarthen, that the Eisteddfod became united with the Gorsedd and there began the tradition of bardic ceremonies which are now central to the life of the National Eisteddfod. |
| Er yr ydym nawr yn meddwl fod yr Eisteddfod a Gorsedd y Beirdd fel undod annatod, dechreuwyd yr Orsedd gan Iolo Morganwg fel sefydliad annibynnol. Cymhleth ond diddorol tu hwnt yw astudio ei gymhelliant am wneud a’r trywydd a arweiniwyd at ei greadigaeth ddychmygol. Disgrifiodd yr Orsedd gan Y Parchedig John Walters, tiwtor Iolo ar y pryd, fel ‘a made dish’ gyda amrywiaeth o gynhwysion. | Although now we tend to think of the Eisteddfod and the Gorsedd of Bards as inseparably linked, Iolo Morganwg founded the Gorsedd as an independent institution. His motivations for doing so and the processes that led to his ‘imaginative creation’ are complex but extremely interesting. It was, as his mentor Rev John Walters remarked at the time, ‘a made dish’ with a variety of ingredients. |
| Heb drefn arbennig daeth chwant i adeiladu ar ei ymchwil ddilys i greu hanes rhamantaidd a delfrydol i Gymru o’r amserau cynharach. Canolog i weledigaeth Orseddol Iolo oedd pwrpas moesol o’r radd uchaf, a ffyddlondeb i air y Bod Mawr. Ceidwadwyr doethineb etifeddol oedd Beirdd yr Orsedd i fod. Nod Iolo hefyd oedd adfywio’r syniad o undeb y beirdd a oedd a’r cyfrifoldeb am gadw neu adolygu rheolau barddas, ac, yn null Eisteddfod Caerwys 1568, penderfynu, thrwy arholi, pwy oedd yn deilwng o’r teitl Pencerdd neu Brifardd. | In no particular order came his desire to build on his genuine research to create a romantic idealised history of Wales reaching back to earliest times. Central to Iolo’s concept of the Gorsedd was high moral purpose and adherence to the word of God. The Bards were to be keepers of inherited wisdom. Iolo’s aim was also to revive the idea of a ‘Guild of Bards’, who were to maintain and review the rules of poetry and, in the manner of the Caerwys Eisteddfod of 1568, decide through examination who was worthy of the title Pencerdd (Chief Poet) or Prifardd (Chief Bard). |
| Y cynhwysyn cryfach oedd cred angerddol wleidyddol Iolo. Yn ystod ei amser yn Llundain yn y 1790au cwrddodd â ffigurau pwysig yr oleuedigaeth: Tom Paine, Joseph Johnson, Samuel Coleridge a llawer mwy. Yn sgîl y chwyldro Ffrengig roedd Llundain yn grochan o syniadau newydd ac athroniaeth radicalaidd. Roedd Iolo yn ymdrybaeddu yn ‘the unparalleled eventfulness of this age.’ Ysgrifennodd bamffledi wrth-frenhinol gyda’r bwriad o danseilio Siôr III a llywodraeth ormesol William Pitt. Gêm beryglus oedd hon a chafodd nifer eu carcharu neu drawsgludo i Botany Bay am weithgareddau llai terfysglyd ond fe roedd eu gweithgareddau wedi cynhyrfu llywodraeth paranoid. Arestiwyd Iolo ei hun a chafodd ei arholi gan bwyllgor y Cyfrin Gyngor o dan lywyddiaeth y Prif Weinidog. | The most potent ingredient was Iolo’s passionate political belief. His time spent in London in the 1790 brought him into direct contact with major figures of the Enlightenment: Tom Paine, Joseph Johnson, Samuel Coleridge and many others. In the aftermath of the French Revolution, London was a cauldron of ideas and radical thought. Iolo revelled in ‘the unparalleled eventfulness of this age.’ He wrote anti-royalist pamphlets aimed at undermining George III and the anti-libertarian government of William Pitt. This was a dangerous game and a number of people found themselves imprisoned or transported to Tasmania for acts less rebellious than his but still judged provocative by a paranoid government. Iolo himself was arrested and questioned by a committee of the Privy Council chaired by the Prime Minister. |
 Pitt the Younger |  |
| Mae’n arwyddocaol mae ar Fryn Y Briallu, Llundain ym 1792 cafodd yr Orsedd gyntaf ei chynnal yng nghanol y corwynt gwleidyddol. Dathlodd Iolo werthoedd y Chwyldro Ffrengig : cydraddoldeb, brawdoliaeth ryngwladol, hawliau dynol, gweriniaeth, gwrth-gaethwasiaeth a heddychiaeth. Gweithredodd Iolo yn gyhoeddus ond dan glog defodau derwyddol a barddoniaeth mesur caeth oedd yn ddigon i ddrysu’r ysbiwyr, o leiaf am sbel. Yn y pen draw sylweddolodd yr awdurdodau wir agenda Iolo a gwaharddwyd defodau’r Orsedd tan ddiwedd y rhyfel yn erbyn Ffrainc. | It is significant that Iolo’s first Gorsedd ceremony was held in English on Primrose Hill, London in 1792 in the centre of that political whirlwind. He celebrated the values of the French Revolution: equality, international brotherhood, human rights, republicanism, abolition of slavery and the cause of peace. He did this publicly but under the cloak of druidic ritual and strict meter verse, which was enough to confuse Pitt’s spies and informers, at least for a time. The authorities eventually recognised Iolo’s true agenda and the rituals of the Gorsedd were banned until the end of the war with France. |
| Roedd sawl gwahaniaeth i’r seremoni a welir heddiw. Llawer symlach oedd yr hen seremoni heb y mentyll coeth. Ni ymddangosodd y rheini am ganrif i ddod. Doedd dim meini hirion ond cylch o gerrig mân. Doedd dim Dawns y Flodau na’r Faner Gorymdaith. Nawr, fe gewch fynediad i’r Orsedd trwy enwebiad, ond roedd Gorsedd Iolo yn agor i unrhyw un oedd yn fodlon datgan ei foddlonrwydd i’w gwerthoedd. Roedd tri gradd o dderwyddon fel heddiw, ac fe oedd arholiad yn angenrheidiol i gyrraedd y graddau glas a gwyn. Gwyn oedd lliw y beirdd cymwysedig. Yn y r Orsedd gyntaf ym 1792 gallai hyd yn oed plentyn gael ei urddo i’r radd werdd; y dysgwyr neu Ovates. Fel heddiw roedd gan Y Cleddyf Mawr ran bwysig yn y ddefod. Cafodd ei weinio i ddangos swyddogaeth yr Orsedd i sefyll yn erbyn trais brenhinoedd a thywysogion. | There were several differences from the ceremony you see today. The old ceremony was much simpler, with no flowing robes. These did not appear until nearly a century later. There were no standing stones, only a circle of pebbles. There was no flower dance or processional banner. Admission to the Gorsedd is now by nomination, but Iolo’s Gorsedd was open to any willing to embrace its ideals. There were three orders of bards as today, but examination was only required for the blue and white orders with the white representing the guild of Bards itself. At that first Gorsedd in 1792 even a child could be and was admitted to the green order of Learners or Ovates. As today, the Great Sword was a vital part of the ceremony, sheathed to represent the role of the Gorsedd in standing against the violence of Kings and Princes. |
| Nid yw elfennau hanfodol y seremoni heb newid llawer ond mae’n gwestiwn agored os yw’r gynulleidfa yn y Pafiliwn heddiw yn sylweddoli pan maen nhw’n ymateb dair gwaith Heddwch i gwestiwn yr Archdderwydd A Oes Heddwch? maen nhw’n cymryd rhan mewn dathliad brawdoliaeth ryngwladol a heddychiaeth. Llwyddodd Iolo i osod dathliad o athroniaeth radicalaidd at galon ein cenedl. | The essential elements of the ceremony have not changed although it is uncertain if the audience in the Eisteddfod pavilion today realise that when they thrice reply Heddwch to the Archdruid’s question, A Oes Heddwch? they are taking part in a celebration of pacifism and international brotherhood. Iolo succeeded in placing this celebration of radical thought at the heart of the Welsh nation. |
| Wedi unoliaeth yr Eisteddfod â’r Orsedd ym 1819 roedd dylanwad cryf ychwanegol gan y corff newydd. Yn wahanol i’r Eisteddfod roedd athroniaeth yr Orsedd yn cofleidio pob agwedd o wybodaeth: celf, diwinyddiaeth, hynafiaeth, gwyddoniaeth, gwyddor naturiol, amaethyddiaeth, yn ogystal â llenyddiaeth a cherddoriaeth. O ganlyniad daeth yr Eisteddfod flynyddol yn sefydliad cenedlaethol cyntaf Cymru. Yng Nghysgod y Cryman gan Islwyn Ffowc Ellis mae’r prif gymeriad Harry Vaughan yn disgrifio’r Eisteddfod fel ‘y Brifddinas Cymru’. Roedd y cynulliad wythnosol o weinidogion, athrawon, gwleidyddion a ffermwyr o bob parth o Gymry wedi dod yn ferw deallusol blynyddol ble oedd trafodaeth syniadau newydd a mentrau newydd yn cael eu lansio. Ar sail y sefydliad cenedlaethol cyntaf adeiladwyd eraill; Y Llyfrgell Genedlaethol, y Prifysgolion and llawer llawer mwy i hyrwyddo sefydliadau diwylliannol, mudiadau radicalaidd, a’r drefn lywodraethol yng Nghymru. | The uniting of the Eisteddfod with the Gorsedd in 1819 gave the combined body powerful additional influence. Unlike the Eisteddfod, the philosophy of the Gorsedd embraced all aspects of knowledge; art, theology, antiquarianism, science, natural history, agriculture as well as literature and music. This made the annual Eisteddfod the first genuine national institution of Wales. In Cysgod y Cryman written in the 1940s, Islwyn Ffowc Ellis has his hero Harry Vaughan describe the Eisteddfod as ‘the Capital City of Wales’. This weeklong gathering of ministers, teachers, politicians and farmers from all parts of the Country became an annual intellectual fermentation where ideas were debated and new initiatives launched. This first national institution formed the foundation on which many others were built; the National Library, the Universities and many others concerned with the cultural institutions, radical movements and the governance of Wales. |
| Wrth gwrs, ar ddechrau’r 20fed ganrif pan gafodd diffyg tystiolaeth ffeithiol (dw i’n gwrthod y gair ffugiadau) cafodd creadigaethau rhamantaidd Iolo eu dadorchuddio ac fe roedd mawr ddicter - yn enwedig ymysg yr academyddion a fu’n darlithio ar sail y cred bod papurau Iolo yn wir hanesyddol. Taranodd y dylanwadol Syr John Morris-Jones yn erbyn seremonïau’r Orsedd. ‘Wrth gynnal arddangosfa fwy neu lai digrif - nid yw’r beirdd ond yn eu hiselhau eu hunain. Rhodder y gorau i’r chware ffôl hwn, a’r ymffrostio mawr a’r bloeddio.’ | Of course, when Iolo’s flights of romantic fancy were revealed in the early years of the 20th century as lacking factual foundation (I reject the term forgeries) there was great anger - particularly amongst the academics who had been delivering learned lectures based on the assumption that Iolo’s writings were historically true. The influential Sir John Morris-Jones raged against the Gorsedd ceremonies. ‘By continuing with this more or less laughable display the bards are only demeaning themselves. Let there be an end to this foolish play-acting, to this great boasting and proclaiming.’ |
| Ond roedd ymateb y cyhoedd yn dra gwahanol. Roedd W. Llewelyn Williams yn rhoi llais i’r farn boblogaidd yn Eisteddfod Caernarfon, 1921, ‘Dywedaf yn groew fod Cymru mewn perygl o golli rhai o’i phethau gorau drwy’r ysgolorion newydd. Mae enaid Cymro yn ei gân, ei hysbryd yn ei galon, ei hathrylith a’i hawen ar ei dafod. Dyna wreiddyn y mater; a neges yr Eisteddfod heddiw i’r ysgolorion ddylai fod- Na ddiffoddwch yr ysbryd’. | But the reaction of the public was quite different. W. Llewelyn Williams voiced the popular response in the Caernarfon Eisteddfod in 1921, ‘Let me say plainly that Wales is in danger of losing some of its finest institutions because of these new academics. The soul of Wales is in its song, its spirit in its heart, its genius and inspiration is on its tongue. This is the root of the matter; the message of the Eisteddfod to the academics should be- Do not extinguish the spirit.’ |
| Mae’r Orsedd yn dal yn hynod o boblogaidd hyd yn oed heddiw heblaw rhai amheuon parhaol dros ei genedigaeth. Dros y ddwy flynedd ddiweddaf rwyf i wedi ciwio am y coroni a’r cadeirio ond i gael fy nhroi i ffwrdd pan oedd y Pafiliwn dan ei sang neu yn orlawn. Y gwir yw- mae’n gweithio. Am dros ddwy ganrif mae’r Orsedd wedi bod yr ysbryd, yr athrylith a’r ysbrydoliaeth at galon beth bynnag mae Cymru olygu i ni. Hir oes i’r Orsedd. | The Gorsedd remains hugely popular today despite lingering concerns about its origins. For the last two years I have joined the queue for both the crowning and the chairing only to be turned away when the pavilion was packed to the point of overflowing. The truth is- it works. For over 200 years the Gorsedd has been the visible spirit, genius and inspiration at the heart of whatever Wales means to us. Long may it continue. |
| Diolch Iolo. | Thank you Iolo. |
Nid yw elfennau hanfodol y seremoni heb newid llawer ond mae’n gwestiwn agored os yw’r holl gynulleidfa yn y Pafiliwn heddiw yn sylweddoli pan maen nhw’n ymateb dair gwaith Heddwch i gwestiwn yr Archdderwydd A Oes Heddwch? maen nhw’n cymryd rhan mewn dathliad brawdoliaeth ryngwladol a heddychiaeth.
Darlun o Pryn Briallu, Llundain / Illustration of Primrose Hill, London
Awdur Myfi, Iolo yw Gareth Thomas. Dyma lyfr sy'n ailadrodd yn y person cyntaf hanes Iolo Morganwg- o'i febyd i Orsedd Glynogwr ym 1798. Amlweddog yn wir oedd Iolo Morganwg: fe fu'n saer maen, ysgolhaig hunanddysgedig, bardd, emynwr, gwleidydd, gwladgarwr, chwyldröwr, derwydd, busneswr aflwyddiannus, caeth i gyffuriau, ymgyrchwr dros hawliau dynol, ac ar ben hynny oll, fe oedd y dyn a gyflawnodd y ffugiad llenyddol mwyaf yn hanes Ewrop.
Gareth Thomas is the author of I, Iolo, a first-person retelling of the story of Iolo Morganwg- from his boyhood to the Glynogwr Gorsedd of 1798. Iolo Morganwg had many faces: stonemason, self-taught scholar, poet, hymnist, politician, patriot, revolutionary, druid, failed businessman, drug addict, campaigner for human rights and perpetrator of the greatest act of literary forgery in European history.
Mae'r llyfr Myfi, Iolo (fersiwn Cymraeg) ar gael o Y Lolfa: | I, Iolo (English version) is available from Y Lolfa: |
Ar gael fel e-llyfr Kindle
eisteddfod.cymru/yr-orsedd
gorsedd.cymru
ylolfa.com
Erthygl ar gael i lawrlwytho ar Apple Books, PDF & Kindle / Article available to download on Apple Books, PDF & Kindle:
Saint Patrick was certainly born in the west of Britain, his first language was almost certainly the ancestor of Welsh, and yet he chose Ireland over the land of his birth. What else do we know about his connections with fifth century Wales?
Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o’r erthygl hon yn wreiddiol yn The Conversation, gyda chyfres o erthyglau sydd yn cynnwys Cymru yma.
The English version of this article originally appeared in The Conversation, with a series of articles that feature Wales here.
Roeddwn yn crwydro drwy strydoedd Galway Ŵyl Padrig Sant ym 2002, gan wisgo crys-t ac arno y geiriau, ‘St Patrick: he’s Welsh, you know’. Y cyd-destun oedd fod Iwerddon wedi trechu Cymru yng nghystadleuaeth rygbi’r Chwe Chenedl bythefnos o’r blaen. Cellwair cyfeillgar oedd y slogan i fod, ac fel hyn roedd pobl yn ei gymryd. Ond, ydy e’n gywir?
Dylai’r ateb fod yn weddol syml. Wedi’r cwbl, mae Padrig yn dweud wrthym o ble y deuai’n wreiddiol, mewn un o’r dwy lith Ladin a ysgrifennodd ac sydd wedi goroesi hyd heddiw, sef tref o’r enw Banna Venta Berniae. Yn anffodus, wyddom ddim lle y bu honno, ar wahân i’r ffaith ei bod yn rhywle ym Mhrydain. Gan iddo gael ei ddala yno gan ysbeilwyr o Iwerddon, rhaid bod y lle yn eitha agos at arfordir gorllewin Prydain. Felly mae’n eitha posibl, er nad yw’n hollol sicr, fod y dref yn rhywle yng Nghymru.
Efallai nad yw’r safle union o fawr bwys. Yn ystod bywyd Padrig (rywbryd yn y bumed ganrif OC), doedd Cymru fel yr ydym ni’n ei hadnabod ddim yn bodoli. ‘Brythoniaid’ oedd yr enw a ddefnyddiwyd i sôn amdanynt eu hunain gan y bobl oedd yn byw yn yr amryw deyrnasoedd yn yr ardal rydym ni’n ei galw’n Gymru bellach. Ar ben hynny roedd llawer o bobloedd eraill yn defnyddio’r un enw, hynny yw, y rhai oedd yn byw yn y rhan o Brydain i’r de o Fur Hadrian – sef y dalaith Rufeinig gynt o’r enw Britannia.
Ond y dechreuodd y Brythoniaid a siaradai’r math o Gelteg Ynysol o’r enw Frythoneg (sydd yn iaith hynafiadol i’r Gymraeg, i’r Gernyweg, ac i’r Llydaweg) ddefnyddio enw arall arnynt eu hunain, sef Combrogī ‘cyd-frowyr’. O’r term hwn y terddir yr enw lle Saesneg Cumbria, ac ohono fe y daw’r gair Cymry hefyd, sef yr enw y mae gwerin yng Nghymru’n ei ddefnyddio i ddisgrifio eu hunain heddiw (yn yr Oesoedd Canol cafodd y term hwn ei ddefnyddio i sôn am y wlad hefyd, ac mae wedi troi’n ‘Cymru’ erbyn hyn). Amhosibl yw dweud, fodd bynnag, p’un a gâi’r term hwn ei ddefnyddio yn ystod y pumed ganrif, neu beidio.
Erbyn hynny, roedd pobloedd a siaradai ieithoedd Germaneg yn sefydlu teyrnasoedd yn ne ynys Prydain, ac yn y dwyrain hefyd. Roedd y rhain yn rhagflaenwyr i’r ‘gens Anglorum’ hynny yw ‘y werin Seisnig’ a defnyddio geiriau hanesydd (ac yn hwyrach, sant) Bede oedd yn ysgrifennu yn yr wythfed ganrif. Nid Brythoniaid oedd y bobl hyn, nac o’u rhan eu hunain, nac o ran eu cymdogion i’r gorllewin ychwaith. Y pryd hynny eu henw ar y werin y tu hwnt i Gymru oedd ‘Saeson’, a hyd yn oed heddiw yr un enw sy’n cael ei ddefnyddio (a ‘Sasanaigh’ yn Gaeleg). Yn eu tro, roedd y Saeson yn galw’r Brythoniaid yn ‘Wealas’ a’r term hwn yw tarddiad y gair ‘Welsh’. Felly, o safbwynt Saesneg cyfoes o leiaf, fe fyddai Padrig wedi bod yn Gymro.
Iaith a llenyddiaeth
Mae sawl ysgolhaig (y rhai o’r Oesoedd Canol a’r rhai o’r cyfnod modern fel ei gilydd) wedi honni bod San Padrig yn siarad Brythoneg. Gwyddom ei fod yn gallu ysgrifennu Lladin da, ond yr oedd yn ei galw’n ‘lingua aliena’ (hynny yw, ‘iaith estron’). Nid ei famiaith oedd hon, ond roedd hi’n ddewis amlwg i’w defnyddio pan oedd e’n ysgrifennu, gan ei bod yn iaith uchel ei statws, a chanddi draddodiad llenyddol hynafol, ac yr oedd hi’n ‘lingua franca’ yn yr eglwys. Heb dystiolaeth bellach, gallem gasglu’n eitha hyderus mai Brythoneg fyddai ei famiaith (bryd hynny byddai brodor o orllewin Britannia wedi bod yn llai tebygol o lawer o siarad Gwyddeleg, Saesneg, neu Bicteg). Ond efallai y gallwn fynd yn bellach na hyn.
Yn ystod y seithfed ganrif, ysgrifennodd mynach o Iwerddon o’r enw Muirchú Fywyd San Padrig yn Lladin. Yn y llyfr hwn y mae ambell ffaith hanesyddol ynglŷn â Padrig sy wedi’i chynnwys hefyd yn ei weithiau ei hun. Ond mae’r ffeithiau hyn yn cael eu cuddio bron yn llwyr gan y gwyrthiau niferus oedd agos yn orfodol mewn llenyddiaeth ganoloesol ynglŷn â bywydau’r saint. Ymhellach tywyllir y ffeithiau gan bropaganda digywilydd wedi’i lunio gan yr eglwys uchelgeisiol yn Armagh, a oedd wrthi’n neilltuo Padrig ar ei chyfer ei hun.
Serch hynny, mae Muirchú yn cofnodi dau ddywediad Padrig air am air, sef ‘modebroth’ a ‘gra(t)zacham’. Dyw Muirchú ddim yn dweud wrthym beth yw iaith yr ymadroddion hyn. Fodd bynnag, yn y nawfed ganrif roedd Cormac mac Cúilennáin, geiriadurwr o Iwerddon ac Esgob a Brenin Cashel hefyd, yn dehongli mai Brythoneg oedd iaith y ddau ohonynt.
Roedd yn honni mai ffurf lygredig ar y Gymraeg ‘myn duw brawd’ yw ‘modebroth’. Efallai fod hyn yn gywir, ond tarddiad gwreiddiol y dywediad ‘gra(t)zacham’ yw’r ymadrodd Lladin ‘gratias agam’ (‘gadewch imi fendigo’), neu ‘gratias agamus’ (‘gadewch inni fendigo’).
Mae’n ymddangos bod Cormac yn ei ddehongli fel Brythoneg ar sail y ffaith hynod o resymol mai Brython oedd Padrig. Felly rhaid mai Brythoneg oedd ei ddywediadau, os nad oeddynt yn amlwg yn Wyddeleg na’n Lladin. Ond wedyn, pe bai Cormac yn anghywir am ‘gra(t)zacham’, fe allai fod wedi bod yn anghywir am ‘modebroth’, hefyd. Mewn gwirionedd, gallai ‘modebroth’ fod yn ymadrodd Gwyddeleg sy’n golygu ‘cosb ddwyfol’, wedi’i drawsffurfio yn yr un modd ag y newidir yn aml eiriau mewn llwon crefyddol (er enghraifft, yn Saesneg ceir ‘asu’ neu ‘iesgob’ yn lle ‘God’ a ‘Jesus’). P’un bynnag, nid oes rheswm grymus iawn dros gredu bod Muirchú yn gwir wybod yr union eiriau roedd Padrig wedi eu dweud 200 o flynyddoedd o’r blaen.
Wel, beth yw’r dyfarniad? Mae’n eitha posib y ganwyd Padrig yn yr ardal a elwir yn Gymru heddiw. Heb amheuaeth cafodd ei eni yng ngorllewin Prydain. Efallai ei fod yn meddwl mai Cymro oedd e, ac yn ddi-os byddai’r Saeson wedi ei gyfrif fel un o’r ‘Wealas’. Mae bron yn sicr mai hynafiad y Gymraeg oedd ei famiaith. Ond wedi dweud hyn oll, gwyddom iddo ddewis Iwerddon yn hytrach na gwlad ei enedigaeth. Mae e’n droednodyn yn hanes Cymru, ond yn hollbwysig yn hanes Iwerddon.
Yn y gêm rygbi a ysbrydolai fy nghrys-t yr Ŵyl Padrig Sant honno, un o’r chwaraewyr (ymhlith y lliaws) a sgoriodd geisiadau dros Iwerddon oedd rhyw Ronán O’Gara, a gafodd ei eni yn San Diego, California. Yn y bôn, o ran hunaniaeth, nid popeth yw man geni’
Efallai ei fod yn meddwl mai Cymro oedd e, ac yn ddi-os byddai’r Saeson wedi ei gyfrif fel un o’r ‘Wealas’.
Fersiwn Dwyieithog / Bilingual version
| Roeddwn yn crwydro drwy strydoedd Galway Ŵyl Padrig Sant ym 2002, gan wisgo crys-t ac arno y geiriau, 'St Patrick: he’s Welsh, you know'. Y cyd-destun oedd fod Iwerddon wedi trechu Cymru yng nghystadleuaeth rygbi'r Chwe Chenedl bythefnos o'r blaen. Cellwair cyfeillgar oedd y slogan i fod, ac fel hyn roedd pobl yn ei gymryd. Ond, ydy e'n gywir? | I wandered the streets of Galway, on St Patrick’s Day 2002, wearing a t-shirt which stated “St Patrick: he’s Welsh, you know”. It was intended, and received, as friendly banter, in the context of a resounding Irish victory over Wales in the Six Nations rugby tournament a fortnight previously. But is it true? |
| Dylai'r ateb fod yn weddol syml. Wedi'r cwbl, mae Padrig yn dweud wrthym o ble y deuai'n wreiddiol, mewn un o'r dwy lith Ladin a ysgrifennodd ac sydd wedi goroesi hyd heddiw, sef tref o'r enw Banna Venta Berniae. Yn anffodus, wyddom ddim lle y bu honno, ar wahân i'r ffaith ei bod yn rhywle ym Mhrydain. Gan iddo gael ei ddala yno gan ysbeilwyr o Iwerddon, rhaid bod y lle yn eitha agos at arfordir gorllewin Prydain. Felly mae'n eitha posibl, er nad yw'n hollol sicr, fod y dref yn rhywle yng Nghymru. | The answer should be pretty straightforward. After all, Patrick tells us, in one of the two Latin works of his that have survived, where he was from: a town named Banna Venta Berniae. Unfortunately, we don’t know where that was, except that it was somewhere in Britain. As he was captured there by Irish raiders, it must have been reasonably close to the west coast of Britain. So it is quite possibly, but by no means necessarily, somewhere in Wales. |
| Efallai nad yw'r safle union o fawr bwys. Yn ystod bywyd Padrig (rywbryd yn y bumed ganrif OC), doedd Cymru fel yr ydym ni'n ei hadnabod ddim yn bodoli. 'Brythoniaid' oedd yr enw a ddefnyddiwyd i sôn amdanynt eu hunain gan y bobl oedd yn byw yn yr amryw deyrnasoedd yn yr ardal rydym ni'n ei galw'n Gymru bellach. Ar ben hynny roedd llawer o bobloedd eraill yn defnyddio'r un enw, hynny yw, y rhai oedd yn byw yn y rhan o Brydain i'r de o Fur Hadrian - sef y dalaith Rufeinig gynt o'r enw Britannia. | Perhaps its precise location doesn’t really matter. In Patrick’s lifetime (some time in the fifth century AD), Wales, as we know it, did not exist. The inhabitants of the various kingdoms which made up the geographical area which we now call Wales called themselves “Britons”, as indeed did many other people in the part of Britain south of Hadrian’s Wall – the old Roman province of Britannia. |
| Ond y dechreuodd y Brythoniaid a siaradai'r math o Gelteg Ynysol o'r enw Frythoneg (sydd yn iaith hynafiadol i'r Gymraeg, i'r Gernyweg, ac i'r Llydaweg) ddefnyddio enw arall arnynt eu hunain, sef Combrogī ‘cyd-frowyr’. O'r term hwn y terddir yr enw lle Saesneg Cumbria, ac ohono fe y daw'r gair Cymry hefyd, sef yr enw y mae gwerin yng Nghymru'n ei ddefnyddio i ddisgrifio eu hunain heddiw (yn yr Oesoedd Canol cafodd y term hwn ei ddefnyddio i sôn am y wlad hefyd, ac mae wedi troi'n 'Cymru' erbyn hyn). Amhosibl yw dweud, fodd bynnag, p'un a gâi'r term hwn ei ddefnyddio yn ystod y pumed ganrif, neu beidio. | But those Britons who spoke the British Celtic language known as Brittonic (the ancestor of Welsh, Cornish and Breton) began to use another name for themselves, Combrogī – “fellow countrymen”. This term is the ancestor of the English place name Cumbria, and of the word the Welsh use today to describe themselves: Cymry (in the Middle Ages, this term was also used for the country of Wales, which is now spelled Cymru). Whether or not this term was in use in the fifth century, however, is impossible to say. |
| Erbyn hynny, roedd pobloedd a siaradai ieithoedd Germaneg yn sefydlu teyrnasoedd yn ne ynys Prydain, ac yn y dwyrain hefyd. Roedd y rhain yn rhagflaenwyr i'r 'gens Anglorum' hynny yw 'y werin Seisnig’ a defnyddio geiriau hanesydd (ac yn hwyrach, sant) Bede oedd yn ysgrifennu yn yr wythfed ganrif. Nid Brythoniaid oedd y bobl hyn, nac o'u rhan eu hunain, nac o ran eu cymdogion i'r gorllewin ychwaith. Y pryd hynny eu henw ar y werin y tu hwnt i Gymru oedd 'Saeson', a hyd yn oed heddiw yr un enw sy'n cael ei ddefnyddio (a 'Sasanaigh' yn Gaeleg). Yn eu tro, roedd y Saeson yn galw'r Brythoniaid yn 'Wealas' a'r term hwn yw tarddiad y gair 'Welsh'. Felly, o safbwynt Saesneg cyfoes o leiaf, fe fyddai Padrig wedi bod yn Gymro. | By this time, Germanic-speaking kingdoms were forming in the south and east of the island of Britain. They were the forerunners of what historian, and later saint, Bede, in the eighth century would call the “gens Anglorum”, “the English people”. These people were not Britons, either to themselves, or to their neighbours to the west, who, then and now, called them “Saxons” (Welsh “Saeson”, Gaelic “Sasanaigh”). They, in turn, called the Britons, “Wealas”, the origin of the word “Welsh”. So from a contemporary English point of view at least, Patrick would have been Welsh. |
| Iaith a llenyddiaeth Mae sawl ysgolhaig (y rhai o'r Oesoedd Canol a'r rhai o'r cyfnod modern fel ei gilydd) wedi honni bod San Padrig yn siarad Brythoneg. Gwyddom ei fod yn gallu ysgrifennu Lladin da, ond yr oedd yn ei galw'n 'lingua aliena' (hynny yw, 'iaith estron'). Nid ei famiaith oedd hon, ond roedd hi'n ddewis amlwg i'w defnyddio pan oedd e'n ysgrifennu, gan ei bod yn iaith uchel ei statws, a chanddi draddodiad llenyddol hynafol, ac yr oedd hi'n 'lingua franca' yn yr eglwys. Heb dystiolaeth bellach, gallem gasglu'n eitha hyderus mai Brythoneg fyddai ei famiaith (bryd hynny byddai brodor o orllewin Britannia wedi bod yn llai tebygol o lawer o siarad Gwyddeleg, Saesneg, neu Bicteg). Ond efallai y gallwn fynd yn bellach na hyn. | Language and literature It has been claimed, by scholars both medieval and modern, that St Patrick spoke Brittonic. We know that he could write good Latin, but he called it lingua aliena, “a foreign language”. It was not his native tongue, but, as a high status language with a venerable literary tradition, and the lingua franca of the church, it was the obvious choice for him to write in. Without any further evidence, we could quite confidently deduce that Brittonic would be his native tongue (Irish, English and Pictish are much less likely candidates for a native of western Britannia at this time). But perhaps we can go further than this. |
| Yn ystod y seithfed ganrif, ysgrifennodd mynach o Iwerddon o'r enw Muirchú Fywyd San Padrig yn Lladin. Yn y llyfr hwn y mae ambell ffaith hanesyddol ynglŷn â Padrig sy wedi'i chynnwys hefyd yn ei weithiau ei hun. Ond mae'r ffeithiau hyn yn cael eu cuddio bron yn llwyr gan y gwyrthiau niferus oedd agos yn orfodol mewn llenyddiaeth ganoloesol ynglŷn â bywydau'r saint. Ymhellach tywyllir y ffeithiau gan bropaganda digywilydd wedi'i lunio gan yr eglwys uchelgeisiol yn Armagh, a oedd wrthi'n neilltuo Padrig ar ei chyfer ei hun. | In the seventh century, an Irish monk named Muirchú wrote a Life of St Patrick in Latin. In it, the few historical facts about Patrick recoverable from his own writings are almost completely obscured by the numerous miracles that were de rigueur in medieval writings on the lives of saints, and the blatant propaganda of the ambitious church of Armagh, which was in the process of appropriating Patrick for itself. |
| Serch hynny, mae Muirchú yn cofnodi dau ddywediad Padrig air am air, sef 'modebroth' a 'gra(t)zacham'. Dyw Muirchú ddim yn dweud wrthym beth yw iaith yr ymadroddion hyn. Fodd bynnag, yn y nawfed ganrif roedd Cormac mac Cúilennáin, geiriadurwr o Iwerddon ac Esgob a Brenin Cashel hefyd, yn dehongli mai Brythoneg oedd iaith y ddau ohonynt. | Nonetheless, Muirchú records verbatim two of Patrick’s sayings: “modebroth” and “gra(t)zacham”. Muirchú does not tell us what language these utterances are in, but both were interpreted as being in Brittonic by a ninth-century Irish lexicographer, Cormac mac Cúilennáin, the bishop-king of Cashel. |
| Roedd yn honni mai ffurf lygredig ar y Gymraeg 'myn duw brawd' yw 'modebroth'. Efallai fod hyn yn gywir, ond tarddiad gwreiddiol y dywediad 'gra(t)zacham' yw'r ymadrodd Lladin 'gratias agam' ('gadewch imi fendigo'), neu 'gratias agamus' ('gadewch inni fendigo'). | Modebroth, he claimed, is a corrupt form of the Welsh “myn duw brawd” – “by the god of judgement”. This could be right, but gra(t)zacham derives ultimately from the Latin “gratias agam” (“let me give thanks”), or gratias agamus (“let us give thanks”). |
| Mae'n ymddangos bod Cormac yn ei ddehongli fel Brythoneg ar sail y ffaith hynod o resymol mai Brython oedd Padrig. Felly rhaid mai Brythoneg oedd ei ddywediadau, os nad oeddynt yn amlwg yn Wyddeleg na'n Lladin. Ond wedyn, pe bai Cormac yn anghywir am 'gra(t)zacham', fe allai fod wedi bod yn anghywir am 'modebroth', hefyd. Mewn gwirionedd, gallai 'modebroth' fod yn ymadrodd Gwyddeleg sy'n golygu 'cosb ddwyfol', wedi'i drawsffurfio yn yr un modd ag y newidir yn aml eiriau mewn llwon crefyddol (er enghraifft, yn Saesneg ceir 'asu' neu 'iesgob' yn lle 'God' a 'Jesus'). P'un bynnag, nid oes rheswm grymus iawn dros gredu bod Muirchú yn gwir wybod yr union eiriau roedd Padrig wedi eu dweud 200 o flynyddoedd o'r blaen. | Cormac seems to have interpreted it as Brittonic on the eminently reasonable ground that Patrick was a Briton, and that anything he is reported to have said which was not obviously Irish or Latin must have been Brittonic. So if he was wrong about gra(t)zacham, he may have been wrong about modebroth, too, which may, in fact, have been an Irish phrase meaning “divine judgment”, subjected to the sort of modification common in religious oaths (see, for instance, the English “gosh” and “jeepers” instead of “God” and “Jesus”). At any rate, there is no very compelling reason to believe that Muirchú really did have access to the exact words which Patrick had uttered 200 years previously. |
| Wel, beth yw'r dyfarniad? Mae'n eitha posib y ganwyd Padrig yn yr ardal a elwir yn Gymru heddiw. Heb amheuaeth cafodd ei eni yng ngorllewin Prydain. Efallai ei fod yn meddwl mai Cymro oedd e, ac yn ddi-os byddai'r Saeson wedi ei gyfrif fel un o'r 'Wealas'. Mae bron yn sicr mai hynafiad y Gymraeg oedd ei famiaith. Ond wedi dweud hyn oll, gwyddom iddo ddewis Iwerddon yn hytrach na gwlad ei enedigaeth. Mae e'n droednodyn yn hanes Cymru, ond yn hollbwysig yn hanes Iwerddon. | So what’s the verdict? Patrick may very well have been born in present-day Wales. He was certainly born in the west of Britain. He may have thought of himself as a Cymro, and the English would doubtless have classified him as Welsh. His first language was almost certainly the ancestor of Welsh. And yet, we know that he chose Ireland over the land of his birth. He is a footnote in the history of Wales, but utterly central to that of Ireland. |
| Yn y gêm rygbi a ysbrydolai fy nghrys-t yr Ŵyl Padrig Sant honno, un o'r chwaraewyr (ymhlith y lliaws) a sgoriodd geisiadau dros Iwerddon oedd rhyw Ronán O’Gara, a gafodd ei eni yn San Diego, California. Yn y bôn, o ran hunaniaeth, nid popeth yw man geni’ | In the game of rugby which inspired my St Patrick’s Day t-shirt, one of the (many) try scorers for Ireland was a certain Ronán O’Gara, born San Diego, California. When it comes to identity, place of birth isn’t everything. |
Yn enedigol o Gaeredin, enillodd Simon gradd mewn Astudiaethau Celtaidd a PhD mewn Cymraeg Canol o Aberystwyth. Ar ol cyfnod ym Mhrifysgol Genedlaethol Iwerddon, Galway, daeth yn ol i Aberystwyth i ddarlithio yn 2003.
Simon was born in Edinburgh, studied for a degree in Celtic Studies and then a PhD in Middle Welsh in Aberystwyth. After a period at the National University of Ireland, Galway, he returned to Aberystwyth as a lecturer in 2003.
Mae Patrick Jemmer wedi creu’r fersiwn Cymraeg i parallel.cymru / Patrick Jemmer has created the Welsh version for parallel.cymru
]]>
