Mae'r gair Pen yn gallu golygu (Head / End / Top) yn Saesneg. Byddwn ni'n ei ddefnyddio ynghyd ag arddodiaid mewn rhai ymadroddion idiomatig:

Chwerthin am ben / To laugh at

chwerthin am ben rhywun              to laugh at someone
Yn llythrennol, To laugh about someone's head

chwerthin am ben Ffred                   to laugh at Ffred
Yn llythrennol, To laugh around Ffred's head

Ond, mae pethau'n wahanol gyda rhagenwau personaol ('personal pronouns'). e.e:

Chwerthin am fy mhen i         to laugh at me
Yn llythrennol, To laugh around/about my head

Chwerthin am eu pennau nhw  to laugh at them
Yn llythrennol, To laugh around/about their head(s)

A bod yn hollol gywir, dylech chi ddefnyddio pennau (hynny yw, lluosog y gir pen) gyda rhagenwau lluosog (ein / eich / eu), e.e:

Chwerthin am eu pennau nhw         To laugh at them

Uwchben - Above

Pan fyddwn ni'n defnyddio Uwchben ynghyd â rhagenwau personol, rhaid hollti'r gair Uwchben yn Uwch a Pen, ac wedyn rhoi rhannau'r rhagenwau o gwmpas Ben gan gofio'r treigladau priodol, e.e:

uwchben y drws                  above the door
uwch dy ben di                    above you (yn llythrennol, 'Above your head')
uwch ei ben                      above him / above it (yn llythrennol, 'Above his / its head')

A bod yn hollol gywir, dylech chi ddefnyddio 'pennau' (hynny yw, lluosog y gair 'pen') gyda rhagenwau lluosog ('ein / eich / eu'), e.e:

Uuwch eu pennau nhw above them (yn llythrennol, 'Above their heads')

Ar fy mhen fy hunan - On my own / By myself

Yn llythrennol, mae'r ymadrodd idiomatig hwn yn golygu 'On my head my own' yn Saesneg.

A bod yn hollol gywir, dylech chi ddefnyddio 'hunan' (hynny yw, y ffurf unigol), gyda rhagenwau unigol ('fy / dy / ei'). Ar lafar, bydd pobl yn talfyrru rhai o'r geiriau, e.e:

Ysgrifennedig Ar lafar Saesneg
ar fy mhen yn hunan >  ar 'y mhen yn hunan      on my own
ar dy ben dy hunan >    ar dy ben dy hunan        on your own
ar ei ben ei hunan >      ar ei ben ei hunan            on his own
ar ei phen ei hunan > ar ei phen ei hunan          on her own

Eto i gyd, yng ngogledd Cymru, bydd pobl yn dweud 'hun' yn lle 'hunan'.

Ar lafar, bydd rhai pobl yn hepgor y rhagenw cyntaf, e.e:

Ar lafar Ar lafar (ymadrodd wedi'i dalfurru mwyach)
ar ’y mhen yn hunan    > ar ben yn hunan
ar dy ben dy hunan      > ar ben dy hunan
ar ei ben ei hunan        > ar ben ei hunan

A bod yn hollol gywir, dylech chi ddefnyddio 'hunain' (hynny yw, lluosog y gair 'hunan'), a 'pennau' (hynny yw, llosog y gair 'pen'), gyda rhagenwau lluosog ('ein / eich / eu'). Mae pobl yn ynganu 'hunain' fel 'hunen', e.e:

ar ein pennau ein hunain           on our own
ar eich pennau eich hunain       on your own
ar eu pennau eu hunain             on their own

Wedi dweud hynny, bydd llawer o Gymry Cymreg yn anwybyddu'r 'rheol' hon, pan fyddan nhw'n sgwrsio'n anffurfiol, gan ddweud, e.e:

ar eu pen eu hunain     on their own

neu, hyd yn oed,

ar ben eu hunain             on their own

Pen   (head/end/top) is used with prepositions in several idiomatic phrases:

Chwerthin am ben

to laugh at (someone)   = chwerthin am ben
Literally, To laugh about someone's head

but       to laugh at me
= chwerthin am fy mhen i     (lit. to laugh around/about my head)

to laugh at them   = chwerthin am eu pen(nau) nhw

The plural of ‘pen’ should be used with the plural pronouns - ein, eich, eu, e.g.

chwerthin am eu pennau nhw        to laugh at them


Uwchben - Above

Means above.  When it is used with pronouns they are slotted in between uwch and pen. The usual mutations apply. e.g:

above the door              uwchben y drws
but       above you           uwch dy ben di
above him/it                    uwch ei ben e

The plural of pen should be used with the plural pronouns, e.g:

Uuwch eu pennau nhw  = above them

Ar fy mhen fy hunan
On my own/by myself - Literally, on my head my own

hunan - singular         hunain - plural (pronounced hunen)

‘Hun’ is used for the singular in North Wales.

Some people drop the first pronoun in speech e.g.

ar ’y mhen yn hunan              ar ben yn hunan
ar dy ben dy hunan                ar ben dy hunan
ar ei ben ei hunan                  ar ben ei hunan  etc.

The plural of ‘pen’ should be used with the plural pronouns, e.g:
ar eu pennau eu hunain
on their own
However, many first language speakers ignore the rule when speaking informally, e.g.

ar eu pen eu hunain, or even ‘ar ben eu hunain’.
on their own                                 on their own